ਅਹਮ੍ਭਾਵੋ ਹਿ ਦਿਕ੍ਕਾਲਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਙ੍ਕਿਤਾਕृਤਿਃ । ਖਸ੍ਥਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਸ਼ਤੋ ਵਾਤਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵ ਸ੍ਫੁਰਨ੍
ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿ ਕੇ ਸੋਚ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਭਿਧਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਜੀਵੋ ਮਨੋ ਮਾਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਨਾਮਭਿਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਜੀਵ, ਚਿੱਤ, ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਕਂ ਚੇਤੋ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਕੁਰ੍ਵਂਸ੍ ਤਤ੍ਤਾਂ ਵ੍ਰਜਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਪਞ੍ਚਤਾਮ੍
ਉਹ ਮਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਞ੍ਚਕਾਕਾਰਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤੇਜਃਕਣੋ ਭਵੇਤ੍ । ਅਜਾਤਜਗਤਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤਾਰਕਾ ਪੇਲਵਾ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਨਣ ਦੇ ਇਕ ਨੂਹੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਜਨਮੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਤਾਰਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜਃਕਣਤ੍ਵਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ । ਸ਼ਨੈਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਬੀਜਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਤਾਮ੍ ਇਵ
ਮਨ ਜਦ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਨਣ ਦੇ ਨੂਹੇ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੌਲੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਵਿੱਅ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਉੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸੌ ਤੇਜਃਕਣੋ ऽਣ੍ਡਾਖ੍ਯਾਤ੍ ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਅਣ੍ਡਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਜਲਮ੍ ਆਪੀਡਤਾਮ੍ ਇਵ
ਉਹ ਚਾਨਣ ਦਾ ਨੂਹਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਅੰਡ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਦ੍ਰਾਗਿਤਿ ਦੇਹਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਦੇਹਤਾਮ੍ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਥਾਂ ਤਦਤਦ੍ਰੂਪਾਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੇਚ੍ਛੇਵ ਪੂਸ਼੍ਸ਼੍ਰਿਯਮ੍
ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰੂਪ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸਚੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਧਨ-ਦੌਲਤ।
ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਙ੍ਗਮਤਾਮ੍ ਅਪਿ । ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਯਾਤਿ ਖਵਾਰ੍ਯਾਦਿਰੂਪਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਤਸ੍ ਸ੍ਵਜਾਤ੍
ਕੋਈ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼, ਹਵਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ।
ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਆਦਿਜੋ ਦੇਹੋ ਜੀਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਮ੍ਭਵਃ । ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਵੈਰਿਞ੍ਚਂ ਕੁਰੁਤੇ ਜਗਤ੍
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ ਦੇਹ ਜੀਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਭੂਃ ਕਲਨਾਤ੍ਮਾਭੋ ਯਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਜਾਤਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਆਤਮ-ਜਨਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਮ੍ । ਸਂਸृਤੌ ਕਾਰਣਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਮਾਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰਹਮਾਪਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਪਿੱਛੋਂ ਬਣ ਕੇ, ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਚਿਤਃ ਫੇਨ ਇਵਾਮ੍ਭਸਃ । ਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ ਬਧ੍ਯਤੇ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਦਿਣ੍ਡੀਰਮ੍ ਇਵ ਰਜ੍ਜੁਭਿਃ
ਚਿੱਤ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਝਾਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਡੰਗਰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਬੀਜਂ ਤਦਾਤ੍ਮੈਵ ਹਿ ਜੀਵਕਃ । ਕਰ੍ਮ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਉਤ੍ਥਾਯਾਕਰ੍ਮਕਕ੍ਰਮਮ੍
ਕਲਪਨਾ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਮੂਲਤਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਉਪਰੰਤ, ਉੱਚੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਕਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰੋਡੀਕृਤਾਙ੍ਕੁਰਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਬੀਜਂ ਧਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਬੀਜਤਾਮ੍ । ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਙ੍ਕੁਰਫਲਭ੍ਰਮੈਃ
ਬੀਜ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਕੁਰ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੀਜ-ਸਭਾ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪੱਤਿਆਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੇ ਖ ਏਵ ਯੇ ਜੀਵਾ ਏਵਮ੍ ਏਵਾਕृਤਿਂ ਗਤਾਃ । ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਜਗਤਿ ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਭੂਤਾਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਹੋਰ ਜੀਵ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਸ੍ ਤਤੋ ਜਨ੍ਮਮृਤਿਕਾਰਣਤਾਂ ਗਤੈਃ । ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮ੍ ਅਧਸ੍ਤਾਦ੍ ਵਾ ਕਰ੍ਮ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਉਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ ਏਵ ਦੈਵਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ ਤਦ੍ ਏਵ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਦਿ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਵਨ੍ਤਿ ਭੁਵਨਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਤਾਨਿ ਚਾਸ਼ੁ ਕੁਸੁਮਾਨਿ ਤਰੋਰ੍ ਇਵਾਦ੍ਯਾਤ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਕੰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਆਦਿ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਫੁੱਲ ਉੱਗਦੇ ਹਨ।
ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦ੍ ਏਵਂ ਮਨਃ ਪ੍ਰਥਮਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਮਨਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਆਭੋਗਿ ਤਤ੍ਸ੍ਥਮ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਗਤਮ੍
ਇਸ ਕਾਰਨ, ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਚਣ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵਰ੍ਦ੍ਧਿਮਦ੍ਦੋਲਸ੍ ਤੇਨਾਯਮ੍ ਅਵਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸਦਸਦਾਭਾਸਃ ਪੂਰ੍ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾ ਯਥਾ
ਮਨ ਦੇ ਵਧਣ ਤੇ ਘਟਣ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਦੇ ਅਸਲ, ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭੇਦੋ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਕਲਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਜੀਵਮਨੋਮਾਯਾਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਜਗਦ੍ਦृਸ਼ਾਮ੍
ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਾਰਥਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਦਵੈਤ ਤੇ ਏਕਤਾ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ, ਜੀਵ, ਮਨ, ਮਾਇਆ, ਕਰਤਾ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ—all ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ ਹਨ।
ਅਪਾਰਵਾਨਵਿਸ੍ਤਾਰਸਂਵਿਤ੍ਸਲਿਲਵਲ੍ਗਨੈਃ । ਚਿਦੇਕਾਰ੍ਣਵ ਏਵਾਯਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਅਨੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਚੇਤਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਥੈਰ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤਃ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤੇ ਜਗਤ੍ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੈ।
ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ਨ੍ ਅਯਂ ਜਾਤਸ਼੍ ਚੇਤਸੋ ਜਾਗਤੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਓषਧੀਸਮਵਾਯਾਨਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਨਾ ਸਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤ; ਇਹ ਜਾਗਦੇ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਦੀਰ੍ਘਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਖ੍ਯੋ ਮਨੋਵਸ਼ਾਤ੍ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਣਾਵ੍ ਇਵ ਪੁਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਮੁਧਾ
ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲਤ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪੱਕੀ ਸਮਝਣੀ ਵਿਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਠੁੰਠ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਤ੍ਮਾਲੋਕਨਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵੇਨਾਨੁਸ਼ੋਚਤਿ । ਵੇਤਾਲਕਲ੍ਪਨਾਦ੍ ਬਾਲ ਇਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇ ਭਯੇ
ਆਤਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼ਾਤਿਗਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤਯਾ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਜ੍ ਜੀਵਤ੍ਵਕਲ੍ਪਨਮ੍
ਜੋ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਚ੍ ਚ ਚਿਤ੍ਤਤਾ । ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਤ੍ਵਂ ਤਤੋ ਦੇਹਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜੀਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਇੰਦਰੇ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਭੁਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਹਾਦਿਮੋਹਤਸ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕੌ ਮੋਕ੍ਸ਼ਬਨ੍ਧਨੇ । ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਦ੍ ਆਰਮ੍ਭਸ੍ ਸਂਰੂਢੋ ਦੇਹਕਰ੍ਮਣੋਃ
ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਾਧਾ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਤਂ ਯਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਦਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਯੋਸ੍ ਤਥੈਵ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਜੀਵਚਿਤ੍ਤਯੋਃ । ਯਥੈਵ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਜੀਵਚਿਤ੍ਤਯੋਸ੍ ਤਥੈਵ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਦੇਹਕਰ੍ਮਣੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਤੇ ਆਤਮਕ ਤੱਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਇੰਝ ਹੀ ਜੀਵ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਕਰ੍ਮੈਵ ਦੇਹੋ ਨਨੁ ਦੇਹ ਏਵ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤੀਵ ਜੀਵਃ । ਸ ਜੀਵ ਏਵੇਸ਼੍ਵਰਚਿਤ੍ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਕਪਦੋਤ੍ਥਮ੍ ਏਤਤ੍
ਕਰਮ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਇਹੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ, ਇਕ ਹੀ ਅਸਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।