ਨਿਯਤ੍ਯਾ ਮੂਕਤਾਹੇਤੁਨਿष੍ਪੌਰੁषਤਯਾਕ੍ਰਿਯਃ । ਯਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਪ੍ਰਾਣਮਰੁਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੋਲਣ ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਹ ਦੀ ਲਹਿਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਅਥ ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਰਿਯਾਰੋਧਮ੍ ਅਪਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਿਰਾਮਦਮ੍ । ਯਦਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ਤਤ੍ ਸਾਧੁਰ੍ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪੌਰੁषੈਕਾਤ੍ਮਤਾ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਕਰ੍ਮਤਾ । ਆਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਸ਼ਬਲਃ ਪਕ੍ਸ਼ੋ ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਅਤੇ ਆਤਮਕਤਾ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ। ਮੁਕਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਡੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਯਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਾ ਤਸ੍ਯਾਂ ਚੇਤ੍ ਪਰਿਣਮ੍ਯਤੇ । ਨੂਨਂ ਪਰਮਸ਼ੁਦ੍ਧਾਯਾਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਵ ਪਰਾ ਗਤਿਃ
ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਚੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਤੈਰ੍ ਨਿਯਤ੍ਯਾਦਿਮਹਾਵਿਲਾਸੈਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਜਤਿ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਮ । ਤृਣਾਦਿਵਲ੍ਲੀਤਰੁਗੁਲ੍ਮਜਾਲੈਸ੍ ਸਤ੍ਤੇਵ ਤੋਯਸ੍ਯ ਧਰਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾ
ਇਹ ਕਿਸਮਤ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘਾਹ, ਬੇਲ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਜਾੜੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਹਿ ਯਾ ਯੈਵ ਯਥੋਦੇਤਿ ਤਥੈਵ ਸਾ । ਤਦਾ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਨਾਨਾਭਾਰੂਪਿਣੀ ਸਾ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜੋ ਵੀ ਤਾਕਤ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯੋ ऽਯਂ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਦੇਵਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭਵਾਨਨ੍ਦਰੂਪੋ ऽਨ੍ਤਾਦਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਇਹ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਂਸਵਾਮੀ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਆਰੰਭ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰੂਪਿਣਃ । ਜੀਵਸ੍ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤਤੋ ਜਗਤ੍
ਇਸ ਸਰਵੋਤਮ ਆਨੰਦ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਪ੍ਰਮਾਣੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬृਂਹਿਤੇ । ਕਥਂ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਜੀਵਕੋ ਦ੍ਵੈਤਵਰ੍ਜਿਤੇ
ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਵਜੂਦ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਸਦਾਭਾਸਮ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤੀਹ ਪ੍ਰਬृਂਹਿਤਮ੍ । ਬृਂਹਚ੍ਚਿਦ੍ਭੈਰਵਵਪੁਰ੍ ਆਨਨ੍ਦਾਭਿਧਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍
ਆਤਮ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਝੂਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਵੱਡਾ, ਚੇਤਨ, ਭੈਰਵ-ਸਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਆਨੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਸਮਮ੍ ਆਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਚਿਹ੍ਨਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ਵਿਦਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਤਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ, ਜੋ ਸਮ, ਪੂਰੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਵਰਨਣਯ ਹੈ; ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਵੋਦ੍ਯਨ੍ ਮਹਾਸ਼ਾਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਤਤ੍ ਤਜ੍ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਚੇਤਨਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੇਮਾਃ ਪਰਮਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਾਤ੍ਮਿਕਾਃ । ਅਸਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਨ੍ਤਿ ਜਗਜ੍ਜਾਲਪਰਮ੍ਪਰਾਃ
ਇਸ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਇਹ ਝੂਠੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਦ੍ ਅਵਾਤਾਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ ਇਵ । ਦੀਪਸ੍ਯ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਾਤਸ੍ਯ ਤਜ੍ ਜੀਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਚਮਕ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ, ਉਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ, ਰਾਘਵ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਪਗਮੇ ऽਚ੍ਛਸ੍ਯ ਮਨਾਕ੍ਸਂਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ੍ ਸੋ ऽਙ੍ਗ ਜੀਵਕਃ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਫ਼ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚਮਕ, ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਜੀਵ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ।
ਯਥਾ ਵਾਤਸ੍ਯ ਚਲਨਂ ਕृਸ਼ਾਣੋਰ੍ ਉष੍ਣਤਾ ਯਥਾ । ਸ਼ੀਤਤਾ ਵਾ ਤੁषਾਰਸ੍ਯ ਤਥਾ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ, ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਬਰਫ ਦੀ ਠੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰੂਪਸ੍ਯਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਮਨਾਕ੍ਸਂਵੇਦਨਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਤਜ੍ ਜੀਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੁਰਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵ ਘਨਸਂਵਿਤ੍ਤਿ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਮ੍ ਅਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਵਹ੍ਨ੍ਯਣੁਸ੍ ਸ੍ਵੇਨ੍ਧਨਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਤਾਮ੍ ਇਵ
ਉਹੀ ਗਾੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਈਂਧਨ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਸ੍ਯ ਤਾਰਕਾਸਰ੍ਗੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੀਲਿਮਾ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਜੀਵਸ੍ਯ ਤਥਾਹਮ੍ਭਾਵਭਾਵਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਝਲਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਖਾਲੀ ਜੀਵ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵੋ ऽਹਙ੍ਕृਤਿਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਸ੍ਵਯੈਵ ਵਾ ਘਨਤਯਾ ਨੀਲਿਮਾਨਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰਮ੍
ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਮਾਤ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਆਪਣੀ ਨੀਲਕਣੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਨੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵੋ ਹਿ ਦਿਕ੍ਕਾਲਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਙ੍ਕਿਤਾਕृਤਿਃ । ਖਸ੍ਥਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਸ਼ਤੋ ਵਾਤਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵ ਸ੍ਫੁਰਨ੍
ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿ ਕੇ ਸੋਚ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਭਿਧਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਜੀਵੋ ਮਨੋ ਮਾਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਨਾਮਭਿਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਜੀਵ, ਚਿੱਤ, ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਕਂ ਚੇਤੋ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਕੁਰ੍ਵਂਸ੍ ਤਤ੍ਤਾਂ ਵ੍ਰਜਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਪਞ੍ਚਤਾਮ੍
ਉਹ ਮਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਞ੍ਚਕਾਕਾਰਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤੇਜਃਕਣੋ ਭਵੇਤ੍ । ਅਜਾਤਜਗਤਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤਾਰਕਾ ਪੇਲਵਾ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਨਣ ਦੇ ਇਕ ਨੂਹੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਜਨਮੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਤਾਰਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜਃਕਣਤ੍ਵਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ । ਸ਼ਨੈਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਬੀਜਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਤਾਮ੍ ਇਵ
ਮਨ ਜਦ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਨਣ ਦੇ ਨੂਹੇ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੌਲੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਵਿੱਅ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਉੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸੌ ਤੇਜਃਕਣੋ ऽਣ੍ਡਾਖ੍ਯਾਤ੍ ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਅਣ੍ਡਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਜਲਮ੍ ਆਪੀਡਤਾਮ੍ ਇਵ
ਉਹ ਚਾਨਣ ਦਾ ਨੂਹਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਅੰਡ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਦ੍ਰਾਗਿਤਿ ਦੇਹਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਦੇਹਤਾਮ੍ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਥਾਂ ਤਦਤਦ੍ਰੂਪਾਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੇਚ੍ਛੇਵ ਪੂਸ਼੍ਸ਼੍ਰਿਯਮ੍
ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰੂਪ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸਚੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਧਨ-ਦੌਲਤ।
ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਙ੍ਗਮਤਾਮ੍ ਅਪਿ । ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਯਾਤਿ ਖਵਾਰ੍ਯਾਦਿਰੂਪਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਤਸ੍ ਸ੍ਵਜਾਤ੍
ਕੋਈ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼, ਹਵਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ।
ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਆਦਿਜੋ ਦੇਹੋ ਜੀਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਮ੍ਭਵਃ । ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਵੈਰਿਞ੍ਚਂ ਕੁਰੁਤੇ ਜਗਤ੍
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ ਦੇਹ ਜੀਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਭੂਃ ਕਲਨਾਤ੍ਮਾਭੋ ਯਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਜਾਤਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਆਤਮ-ਜਨਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।