ਦੁਃਖਿਤਸ੍ਯ ਨਿਸ਼ਾ ਕਲ੍ਪਸ੍ ਸੁਖਿਨਸ੍ ਸੈਵ ਚ ਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਭਵੇਤ੍ ਕਲ੍ਪਃ ਕਲ੍ਪਸ਼੍ ਚ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਯੁਗ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹੀ ਰਾਤ ਇਕ ਪਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਲ ਯੁਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਯੁਗ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਚ ਮृਤ੍ਵਾ ਜਾਤੋ ऽਹਂ ਤਰੁਣੋ ऽਹਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਯਾਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਯੋਜਨਸ਼ਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮ ਲੈਣਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਣਾ, ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਤੇ ਸੌ ਜੋਜਨ ਦੂਰ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍षਾਣਿ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ऽਨੁਭੂਤਵਾਨ੍ । ਲਵਣੋ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਆਯੁਰ੍ ਏਕਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ਼੍ ਸ਼ਤਮ੍
ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਜੀਏ; ਲਵਣ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ।
ਯੋ ਨਿਮੇषਃ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਸ੍ਯ ਸ ਮਨੋਰ੍ ਜੀਵਿਤਂ ਮੁਨੇਃ । ਜੀਵਿਤਂ ਯਦ੍ ਵਿਰਿਞ੍ਚਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਦਿਨਂ ਕਿਲ ਚਕ੍ਰਿਣਃ
ਜੋ ਪਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ; ਮਨੂ ਦੀ ਉਮਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਦਿਨਾਨਿ ਨ ਰਾਤ੍ਰਯਃ । ਨ ਪਦਾਰ੍ਥਾ ਨ ਚ ਜਗਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਨਾਤ੍ਮਾਪਿ ਯੋਗਿਨਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ ਹਨ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਯੋਗੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਮਧੁਰਂ ਕਟੁਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਕਟੁਭਾਵੇਨ ਚਿਨ੍ਤਿਤਮ੍ । ਕਟ੍ਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਯਾਤਿ ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਮਧੁਰਤ੍ਵੇਨ ਚੇਤਿਤਮ੍
ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੜਵੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ 'ਤੇ ਕੜਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕੜਵਾ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ 'ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਿਤ੍ਰਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿषਨ੍ ਮਿਤ੍ਰਂ ਰਿਪੁਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਰਿਪੁਸ੍ ਸੁਹृਤ੍ । ਭਵਤੀਤਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਯਥਾਸਂਵੇਦਨਂ ਜਗਤ੍
ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵੈਰ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ; ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਭ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾ ਯੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਾਠਜਪਾਦਯਃ । ਏषਾਂ ਸਂਵੇਦਨਾਭ੍ਯਾਸਾਨ੍ ਨੂਨਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਸਾਤ੍ਮਤਾ
ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਜਪ ਕਰਨਾ—ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਅਪਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨੌਰ੍ ਯਾਯਿਨਾਂ ਭ੍ਰਮਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਵੇਦਨਾਤ੍ ਤੁ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਅਵੇਦਨਾਦ੍ ਭ੍ਰਮਾਰ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਅਪਿ ਨੈषਾ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨੌਕਾ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਨੌਕਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਆਕੀਰ੍ਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਵੇਦਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਕ੍ਸ਼੍ਵ੍ ਇਵ । ਵੇਦਨਾਤ੍ ਪੀਤਮ੍ ਆਨੀਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਖਾਲੀਪਣ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ ਸੁਆਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਦ੍ਵਦ੍ ਉਤ੍ਸਵਃ ਖੇਦਂ ਕਰੋਤਿ ਪਰਿਮੋਹਿਨਃ । ਕੁਡ੍ਯੇ ऽਪਿ ਖ ਇਵਾਚਾਰੋ ਦृष੍ਟੋ ਧਾਤੁਵਿਕਾਰਿਣਃ
ਉਤਸਵ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਾਂਗ, ਗਹਿਰੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਔਖਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੰਧ 'ਚ ਵੀ ਵਿਹਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਮੂਢਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਪਕਰ੍षਤਿ । ਵੇਦਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਨਿਤਾ ਜਾਗ੍ਰਤੀਵ ਰਤਿਪ੍ਰਦਾ
ਝੂਠਾ ਦੈਤ ਭਟਕਿਆਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਵੀ ਜਾਗਦੇ ਵਾਂਗ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਥਾਭ੍ਯਾਸਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਅਸਦ੍ ਏਵ ਨਭਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਭ ਏਵ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ਼ਤਹਸ੍ਤਖੁਰਚ੍ਛਾਯਾਨਟਵृਤ੍ਤਮ੍ ਇਵਾਤਤਮ੍ । ਗਗਨੇ ਮਾਨਸਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਜਗਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨ ਵਸ੍ਤੁ ਤਤ੍
ਸੌ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਛਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਗਤ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਕੋਈ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।
ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਪਿਸ਼ਾਚਸ੍ਯ ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਅਨਾਕृਤਿ । ਕਾਯਾਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਰੋਧਕਮ੍ ਅਭਿਤ੍ਤਿਮਤ੍
ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਭੂਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹੀ ਸੀਮਿਤਤਾ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰਾਂ ਹਨ।
ਇਦਂ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍ ਆਭਾਸਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਿਤਃ । ਅਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਸੁਪ੍ਤਾਯਾ ਨਰਸ੍ਯੇਵੋਦਿਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਖਾਈ, ਮਨ ਵੱਲੋਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਨਵੀਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਖਾਤਾਸ਼੍ ਚੇਤਤਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾਃ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਮਹਾਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ ਸृष੍ਟੀਸ਼੍ ਚੇਤਤਿ ਤਾਦृਸ਼ਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਘੜਾਈ ਹੋਇਆ ਲੱਕੜ ਦਾ ਥੰਮ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਥੰਮ — ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ — ਵੀ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾਦृਸ਼ੋ ਮਾਨਵਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੋ ਮਹਾਭਟੈਃ । ਤਾਦृਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਬੁਦ੍ਧ ਏਵ ਸੁषੁਪ੍ਤਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਤृਣਗੁਲ੍ਮਲਤਾਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਰਸਃ । ਵਾਸਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਭੂਮੌ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਃ ਪਰੇ ਪਦੇ
ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ, ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਕਨਕੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਨੁਨ੍ਮਿषਤ੍ । ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪਰੇ ਸਰ੍ਗਃ ਖਾਤ੍ਮਾ ਵਲ੍ਗਨ੍ਨ੍ ਅਣਾਵ੍ ਅਣੌ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲਣ ਦੀ ਖੁਬੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਛੁਪੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾ ਉੱਚੀ, ਖਾਲੀ-ਵਾਂਗ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਯਥਾਙ੍ਗਾਨਾਮ੍ ਅਙ੍ਗਿਨੋ ऽਨਨ੍ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਜਗਦ੍ ਏਵਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਸ੍ਯ ਖਾਤ੍ਮਨਃ ਖਾਤ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ, ਖਾਲੀ-ਵਾਂਗ ਆਤਮਾ, ਖਾਲੀ-ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਾਦृਗ੍ ਏਕਨਰਸ੍ਵਪ੍ਨਯੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਨ੍ਯਨਰਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਤਾਦृਸ਼ਂ ਸਦਸਦ੍ਰੂਪਂ ਖਾਤ੍ਮੇਦਂ ਵ੍ਯੋਮਗਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਖਾਲੀ-ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਸਰ੍ਗਾਦੌ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵ ਇਦਂ ਵਪੁਃ । ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਮਿਥਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਅਸਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਮ੍
ਵੱਡੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰੂਪ ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਸੀ ਕਾਰਣ-ਬੰਧਨ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਮੁਕ੍ਤੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਯਦਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਮृਤਿਜੋ ਭਵੇਤ੍ । ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਜੇ ਸਰ੍ਗੇ ਸ੍ਥਿਤੇਵ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਤਃ
ਜੇ ਇਸ ਮੁਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਹੈ।
ਪੌਰਾਣਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਮੁਖ੍ਯਾਨਾਂ ਵਿਦੂਰਥਕੁਲਕ੍ਰਮਃ । ਸਮਮ੍ ਏਵ ਕਥਂ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤਃ
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਦੂਰਥਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਕਿਵੇਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ?
ਚਿਤਸ੍ ਸਮਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮੁਖ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਂਵਿਦਃ । ਯਥਾ ਵਿਪੁਲਵਾਤ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਵਾਤਲੇਖਿਕਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਆਂਧੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਹਲਕੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੋਚਾਂ ਮੁੱਖ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਭਾਵੇਨ ਤਥਾਰੂਪੇਣ ਸਂਵਿਦਃ । ਕਚਿਤਾਸ੍ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਾਲਪ੍ਰਜਾਵਾਸ੍ਤਵ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਾਮ੍
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੋਚਾਂ ਰਾਜੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਂਰੂਪਾਤ੍ ਕੁਲਾਜ੍ ਜਾਤੋ ਰਾਜਾਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਅਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ । ਕਚਿਤਾ ਇਤਿ ਵਾਸ੍ਤਵ੍ਯਵਿਦੋ ਵੈਦੂਰਥੇ ਪੁਰੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦੂਰਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ,' ਜਾਂ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਕਚਨੇ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਨ ਚ ਕਾਰਣਮਾਰ੍ਗਣਮ੍ । ਯੁਕ੍ਤਂ ਮਹਾਮਣੇਰ੍ ਭਾਸਾਮ੍ ਇਵਾਨ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ ਏਵ ਕੁਲਾਚਾਰੋ ਰਾਜਾਸ੍ਯਾ ਭੁਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਵਿਦੂਰਥਵਿਦੋ ਰਤ੍ਨਾਦ੍ ਉਦਿਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਪ੍ਰਭਾ
ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੂਰਥ ਦੀ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਮੋਤੀ ਤੋਂ ਉੱਗੀ ਹੋਈ ਅਕਲ ਦੀ ਚਮਕ ਹੀ ਹਨ।