ਯਦੇषਨ੍ਮੋਹਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਪਵਨਸ੍ ਤਦਾ । ਨ ਤ੍ਵ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਮੋਹਮ੍ ਆਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਟਕਣ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਪੁष੍ਟਤਾਂ ਯਾਤੈਰ੍ ਮੋਹਾਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਭ੍ਰਮੈਃ । ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਾषਾਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗਤਃ
ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਮਝ ਦੀ ਗਲਤਫਹਮੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਬੇਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ।
ਵ੍ਯਥਾਂ ਵਿਮੋਹਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਭ੍ਰਮਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍ । ਕਿਮ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਅਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦੇਹੋ ਖਣ੍ਡਾਙ੍ਗਵਾਨ੍ ਅਪਿ
ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸਹੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਉਂ ਦਰਦ, ਭਟਕਾਵਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਗਲਤਫਹਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਏਵਂ ਸਂਵਿਦਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਵਿਦਃ । ਯਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮਯੇ ਦੁਃਖਂ ਕਾਲੇਨੈਤਾਵਤੇਦृਸ਼ਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਕਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੇ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।
ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਟਪਗੁਚ੍ਛਵਤ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਵਿਜृਮ੍ਭੋਤ੍ਥਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਾ ਗੁਚਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ; ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਯਦਾ ਵ੍ਯਥਾਵਸ਼ਾਨ੍ ਨਾਡ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕੋਚਵਿਕਾਸਨੇ । ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਮਰੁਤੋ ਦੇਹਾਤ੍ ਪਰਿਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਜਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਦਰਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਡੀਆਂ ਆਪਣਾ収ਕੋਚ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਨ ਵਿਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਯਾਤਾਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਨੋ । ਯਦਾ ਵਾਤਾ ਵਿਨਾਡਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨ੍ ਮृਤਿਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੁੜ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨੜੀਆਂ ਵਿਚ ਚਲਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਾ ਨੈਵ ਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਪਵਨੋ ਯਦਾ । ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ ਨਾਡਿਵੈਧੁਰ੍ਯੇ ਮृਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨੜੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਮਯਾ ਨਾਸ਼ਂ ਕਾਲੇਨੈਤਾਵਤੇਤਿ ਯਾ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਂਵਿਦਿਤਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਯਾਤਿ ਤਚ੍ਚੋਦਿਤਾ ਮृਤਿਮ੍
ਜੋ ਸਮਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ', ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਈਦृਸ਼ੇਨ ਮਯੇਹੇਤ੍ਥਂ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗਜਾ । ਸਂਵਿਦ੍ ਬੀਜਕਲਾਨਾਸ਼ਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਸਮਝ ਆਦਿ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ', ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਸਂਵਿਦੋ ਵੇਦਨਂ ਨਾਮ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰੇਕਵਾਨ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਨਾਨ੍ਯਨ੍ ਮਰਣਜਨ੍ਮਨੀ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਆਵਰ੍ਤਵਦ੍ ਦੌਸ੍ਸ੍ਥ੍ਯਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਦ੍ਯਾਂ ਜਲਂ ਯਥਾ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੌਮ੍ਯਂ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜੀਵਧਰ੍ਮੀਦਂ ਚੇਤਨਂ ਤਥਾ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਭੰਭਲ ਵਾਂਗ ਉਲਝਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਠੰਢਕ, ਤੇ ਕਦੇ ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਵ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਲਤਾਯਾਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਦੀਰ੍ਘਾਯਾ ਮਧ੍ਯਮਧ੍ਯਤਃ । ਤਥਾ ਚੇਤਨਸਤ੍ਤਾਯਾ ਜਨ੍ਮਾਨਿ ਮਰਣਾਨਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਬੇਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਠੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਚੇਤਨਂ ਪੁਰੁषਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮ੍ਭ੍ਰਮਵਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਤਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਚੇਤਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਸ ਕਦਾ ਕ੍ਵੇਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਚੇਤਨਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚ ਵਦਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਂ ਪੁਮਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍
ਇਨਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ — ਇਹ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮਿਟ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੱਸੋ, ਇਨਸਾਨ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਕ੍ਵਾਦ੍ਯ ਯਾਵਨ੍ ਮृਤਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਚੇਤਨਂ ਕਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕਥਮ੍ । ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਚੇਤਨਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮਰੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਲੱਖਾਂ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਮਰਿष੍ਯਤ੍ ਤੁ ਚੇਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਤਨ੍ਮृਤੇ । ਅਭਵਿष੍ਯਨ੍ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਮृਤਾ ਏਕਮृਤਾਵ੍ ਇਹ
ਜੇ ਮਨ ਇਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ।
ਵਾਸਨਾਮਾਤ੍ਰਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਯਜ੍ ਜੀਵੋ ऽਨੁਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਜਨ੍ਮਮਰਣੇ ਨਾਮਨੀ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤੇ
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਵਾਸਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਏਵਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਨ ਚ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਵਾਸਨਾਵਰ੍ਤਗਰ੍ਤੇषੁ ਜੀਵੋ ਲੁਠਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਏਵ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਚ ਵਾਸਨਾ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵੇਤਿ ਵਿਚਾਰੇਣ ਦृਢਜ੍ਞਾਨੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ 'ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਦਿਤਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਬਨ੍ਧਂ ਭਵਭਯਤੋ ਵ੍ਯਸਨੈਰ੍ ਵਿਲੋਕ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ । ਅਲਮ੍ ਅਨੁਦਿਤਵਾਸਨੋ ਹਿ ਜੀਵੋ ਭਵਤਿ ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਇਤੀਹ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ
ਜਗਤ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ, ਭਵ-ਭੈ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸਚ ਮੰਨੋ ਕਿ ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਠੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਯਥੈष ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਚ ਯਥਾ ਪੁਨਃ । ਤਨ੍ ਮੇ ਕਥਯ ਦੇਵੇਸ਼ਿ ਪੁਨਰ੍ ਬੋਧਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸੋ।
ਨਾਡੀਪ੍ਰਵਾਹੇ ਵਿਧੁਰੇ ਯਦਾ ਵਾਤਵਿਸਂਸ੍ਥਤਾਮ੍ । ਜਨ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਹਿ ਤਦਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਵਾਸ੍ਯ ਚੇਤਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਉਲਝਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਹਿ ਚੇਤਨਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨੋਦੇਤਿ ਨ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਸ੍ਥਾਵਰੇ ਜਙ੍ਗਮੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ੈਲੇ ऽਗ੍ਨੌ ਪਵਨੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਿਟਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਡੋਲ, ਚਲਦੀਆਂ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕੇਵਲਂ ਵਾਤਸਂਰੋਧਾਦ੍ ਯਦਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਮृਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਦੇਹਸ੍ ਤਦਾ ਸ ਜਡਨਾਮਕਃ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਹਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਸ਼ਵੀਭੂਤੇ ਵਾਤੇ ਖਾਨਿਲਤਾਂ ਗਤੇ । ਚੇਤਨਂ ਵਾਸਨਾਯੁਕ੍ਤਂ ਖਾਤ੍ਮ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਜੋ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਆਤਮਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਨਾਮਾਣੋਰ੍ ਵਾਸਨਾਵਤਃ । ਤਤ੍ਰੈਵਾਸ੍ਤੇ ਸ ਚ ਸ਼ਵਾਗਾਰੇ ਗਗਨਕੇ ਤਥਾ
ਜੋ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਥਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ।
ਤਤੋ ऽਸੌ ਪ੍ਰੇਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਿਭਿਃ । ਚੇਤਨੋ ਵਾਸਨਾਮਿਸ਼੍ਰਸ੍ ਸਾਮੋਦਾਨਿਲਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯਦਾਸ੍ਤੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ਤਰੇ । ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਇਵ ਨਾਨਾਕृਤਿਸ੍ ਤਦਾ
ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਵਾਂਗ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ऽਨ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਭਾਗ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਦੈਵ ਮृਤਿਮੂਰ੍ਛਾਨ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਚ੍ ਛਰੀਰਕਮ੍
ਉਸੇ ਥਾਂ ਅੰਦਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।