ਅਨ੍ਧਕੂਪਮ੍ ਇਵਾਪਨ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਵ ਯੋਜਿਤਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਜਡੀਭਵਜ੍ਜਿਹ੍ਵੋ ਵਿਕਰ੍ਤਿਤ ਇਵਾਸ਼ਯੇ
ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪਤਤੀਵ ਨਭੋਮਾਰ੍ਗਾਦ੍ ਘੁਣਾਵਰ੍ਤ ਇਵਾਰ੍ਪਿਤਃ । ਰਥਦ੍ਰੁਤ ਇਵਾਰੂਢੋ ਹਿਮਵਦ੍ਗਲਨੋਨ੍ਮੁਖਃ
ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਚਲਦੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਜ੍ਯੋਤ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਸਂਸਾਰਂ ਵਹ੍ਨਿਮਧ੍ਯਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਨ੍ ਇਵ । ਭ੍ਰਮਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਪਣੇਣੇਵ ਵਾਤਯਨ੍ਤ੍ਰ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਯੰਤਰ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਿਤੋ ਵਾ ਭ੍ਰਮ ਇਵ ਕृष੍ਟੋ ਰਸ਼ਨਯੇਵ ਵਾ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਜਲਾਵਰ੍ਤੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰ ਇਵਾਰ੍ਪਿਤਃ
ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਹ੍ਯਮਾਨਸ੍ ਤृਣਮ੍ ਇਵ ਮਹਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਣਵਮਾਰੁਤੇ । ਦੂਰੋਢੋ ਵਾਰਿਪੂਰੇਣ ਨਿਪਤਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਵਾਡਵੇ
ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਵੇ।
ਅਨਨ੍ਤਗਗਨੇ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਚਕ੍ਰਾਵਰ੍ਤੇ ਪਤਨ੍ਨ੍ ਇਵ । ਅਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਵਿਪਰ੍ਯਾਸਦਸ਼ਾਮ੍ ਅਨੁਭਵਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਅੰਤਹੀਨ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਤਨ੍ਨ੍ ਇਵਾਨਵਰਤਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਪਤਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਵਾਭਿਤਃ । ਘੂਤ੍ਕਾਰਾਕਰ੍ਣਨੋਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਣਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਰਜਃ
ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡਦਾ ਹੋਵੇ; ਗੂੰਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਰਮਾਚ੍ ਛ੍ਯਾਮਲਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਂਵਿਦਃ । ਯਥਾਸ੍ਤਙ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਰਵੌ ਮਨ੍ਦਾਲੋਕਤਯਾ ਦਿਸ਼ਃ
ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਝਾਂ ਹਨੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ ਤਾਨਵਮ੍ ਆਗਤਾ । ਯਥਾ ਪਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਸਨ੍ਧ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਨष੍ਟਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਦਿਗष੍ਟਕੇ
ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲਾ ਜਾਂ ਅਗਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਃਕਲ੍ਪਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਜਹਾਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਵਿਮੋਹਿਤਃ । ਅਵਿਵੇਕੇਨ ਤੇਨਾਸੌ ਮਹਾਮੋਹੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਮਨ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੇ-ਪਛਾਣੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦੇषਨ੍ਮੋਹਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਪਵਨਸ੍ ਤਦਾ । ਨ ਤ੍ਵ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਮੋਹਮ੍ ਆਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਟਕਣ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਪੁष੍ਟਤਾਂ ਯਾਤੈਰ੍ ਮੋਹਾਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਭ੍ਰਮੈਃ । ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਾषਾਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗਤਃ
ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਮਝ ਦੀ ਗਲਤਫਹਮੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਬੇਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ।
ਵ੍ਯਥਾਂ ਵਿਮੋਹਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਭ੍ਰਮਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍ । ਕਿਮ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਅਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦੇਹੋ ਖਣ੍ਡਾਙ੍ਗਵਾਨ੍ ਅਪਿ
ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸਹੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਉਂ ਦਰਦ, ਭਟਕਾਵਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਗਲਤਫਹਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਏਵਂ ਸਂਵਿਦਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਵਿਦਃ । ਯਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮਯੇ ਦੁਃਖਂ ਕਾਲੇਨੈਤਾਵਤੇਦृਸ਼ਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਕਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੇ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।
ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਟਪਗੁਚ੍ਛਵਤ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਵਿਜृਮ੍ਭੋਤ੍ਥਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਾ ਗੁਚਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ; ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਯਦਾ ਵ੍ਯਥਾਵਸ਼ਾਨ੍ ਨਾਡ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕੋਚਵਿਕਾਸਨੇ । ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਮਰੁਤੋ ਦੇਹਾਤ੍ ਪਰਿਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਜਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਦਰਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਡੀਆਂ ਆਪਣਾ収ਕੋਚ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਨ ਵਿਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਯਾਤਾਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਨੋ । ਯਦਾ ਵਾਤਾ ਵਿਨਾਡਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨ੍ ਮृਤਿਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੁੜ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨੜੀਆਂ ਵਿਚ ਚਲਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਾ ਨੈਵ ਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਪਵਨੋ ਯਦਾ । ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ ਨਾਡਿਵੈਧੁਰ੍ਯੇ ਮृਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨੜੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਮਯਾ ਨਾਸ਼ਂ ਕਾਲੇਨੈਤਾਵਤੇਤਿ ਯਾ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਂਵਿਦਿਤਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਯਾਤਿ ਤਚ੍ਚੋਦਿਤਾ ਮृਤਿਮ੍
ਜੋ ਸਮਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ', ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਈਦृਸ਼ੇਨ ਮਯੇਹੇਤ੍ਥਂ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗਜਾ । ਸਂਵਿਦ੍ ਬੀਜਕਲਾਨਾਸ਼ਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਸਮਝ ਆਦਿ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ', ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਸਂਵਿਦੋ ਵੇਦਨਂ ਨਾਮ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰੇਕਵਾਨ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਨਾਨ੍ਯਨ੍ ਮਰਣਜਨ੍ਮਨੀ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਆਵਰ੍ਤਵਦ੍ ਦੌਸ੍ਸ੍ਥ੍ਯਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਦ੍ਯਾਂ ਜਲਂ ਯਥਾ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੌਮ੍ਯਂ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜੀਵਧਰ੍ਮੀਦਂ ਚੇਤਨਂ ਤਥਾ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਭੰਭਲ ਵਾਂਗ ਉਲਝਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਠੰਢਕ, ਤੇ ਕਦੇ ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਵ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਲਤਾਯਾਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਦੀਰ੍ਘਾਯਾ ਮਧ੍ਯਮਧ੍ਯਤਃ । ਤਥਾ ਚੇਤਨਸਤ੍ਤਾਯਾ ਜਨ੍ਮਾਨਿ ਮਰਣਾਨਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਬੇਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਠੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਚੇਤਨਂ ਪੁਰੁषਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮ੍ਭ੍ਰਮਵਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਤਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਚੇਤਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਸ ਕਦਾ ਕ੍ਵੇਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਚੇਤਨਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚ ਵਦਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਂ ਪੁਮਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍
ਇਨਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ — ਇਹ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮਿਟ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੱਸੋ, ਇਨਸਾਨ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਕ੍ਵਾਦ੍ਯ ਯਾਵਨ੍ ਮृਤਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਚੇਤਨਂ ਕਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕਥਮ੍ । ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਚੇਤਨਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮਰੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਲੱਖਾਂ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਮਰਿष੍ਯਤ੍ ਤੁ ਚੇਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਤਨ੍ਮृਤੇ । ਅਭਵਿष੍ਯਨ੍ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਮृਤਾ ਏਕਮृਤਾਵ੍ ਇਹ
ਜੇ ਮਨ ਇਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ।
ਵਾਸਨਾਮਾਤ੍ਰਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਯਜ੍ ਜੀਵੋ ऽਨੁਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਜਨ੍ਮਮਰਣੇ ਨਾਮਨੀ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤੇ
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਵਾਸਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਏਵਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਨ ਚ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਵਾਸਨਾਵਰ੍ਤਗਰ੍ਤੇषੁ ਜੀਵੋ ਲੁਠਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਏਵ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਚ ਵਾਸਨਾ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵੇਤਿ ਵਿਚਾਰੇਣ ਦृਢਜ੍ਞਾਨੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ 'ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।