ਮਰਣਂ ਮੇ ਸਮਾਸੇਨ ਕਥਯੇਨ੍ਦੁਸਮਾਨਨੇ । ਕਿਂ ਸੁਖਂ ਮਰਣਂ ਕਿਂ ਵਾ ਦੁਃਖਂ ਮृਤ੍ਵਾ ਚ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍
ਚੰਦ-ਮੁਖੀਏ, ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ: ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਦੁਖਦਾਈ, ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ ਪੁਰੁषਾਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਦੇਹਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਮੁਮੂਰ੍षਵਃ । ਮੂਰ੍ਖੋ ऽਥ ਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਸੀ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਪੁਰੁषਸ੍ ਤਥਾ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਮੂਰਖ, ਇੱਕ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸੀ, ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ.
ਅਭ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾਸ਼੍ ਚੇष੍ਟਾ ਦੇਹਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਥਾਸੁਖਮ੍ । ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਸੀ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ ਤਥੈਵ ਚ
ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਣਾ ਯਸ੍ਯ ਨਾਭ੍ਯਾਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਨੈਵ ਸ ਮੁਕ੍ਤਿਭਾਕ੍ । ਮੂਰ੍ਖਸ੍ ਸ੍ਵਮृਤਿਕਾਲੇ ऽਸੌ ਦੁਃਖਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਵਸ਼ਾਸ਼ਯਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਵੈਵਸ਼੍ਯਂ ਭਾਵਯਨ੍ ਵਿषਯਾਸ਼ਯਃ । ਦੀਨਤਾਂ ਪਰਮਾਮ੍ ਏਤਿ ਪਰਿਲੂਨਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਜਮ੍
ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਕੌਲ।
ਅਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਂਸ੍ਕृਤਮਤਿਰ੍ ਅਸਜ੍ਜਨਪਰਾਯਣਃ । ਮृਤਾਵ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਦਾਹਮ੍ ਅਗ੍ਨਾਵ੍ ਇਵ ਚ੍ਯੁਤਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਘਰ੍ਘਰਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਦृष੍ਟਿਵਰ੍ਣਜਮ੍ । ਗਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਏष ਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਦੀਨਧੀਃ
ਜਦੋਂ ਗਲੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਿਹਰਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਮਨ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਸ਼੍ਯਾਮਲਾਲੋਕੋ ਦਿਵਾਭ੍ਯੁਦਿਤਰਾਤ੍ਰਿਕਃ । ਭ੍ਰਮਦ੍ਦਿਙ੍ਮਣ੍ਡਲਾਭੋਗੋ ਘਨਮੇਚਕਿਤਾਮ੍ਬਰਃ
ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਤ ਬਿਲਕੁਲ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦੀ ਆਕਰਤੀ ਬੇਮਕਸਦ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਰ੍ਮਵ੍ਯਥਾਵਿਧੁਰਿਤਃ ਪ੍ਰਭ੍ਰਮਦ੍ਵृਕ੍ਸ਼ਮਣ੍ਡਲਃ । ਆਕਾਸ਼ੀਭੂਤਵਸੁਧੋ ਵਸੁਧੀਭੂਤਖਾਨ੍ਤਰਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਅਸਮਾਨ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਧਰਤੀ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵृਤ੍ਤਕਕੁਪ੍ਚਕ੍ਰ ਉਹ੍ਯਮਾਨ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ । ਨੀਯਮਾਨ ਇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਘਨਨਿਦ੍ਰੋਨ੍ਮੁਖਾਸ਼ਯਃ
ਉਹ ਕੂਏ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਝਟਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਗੂੜ੍ਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਧਕੂਪਮ੍ ਇਵਾਪਨ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਵ ਯੋਜਿਤਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਜਡੀਭਵਜ੍ਜਿਹ੍ਵੋ ਵਿਕਰ੍ਤਿਤ ਇਵਾਸ਼ਯੇ
ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪਤਤੀਵ ਨਭੋਮਾਰ੍ਗਾਦ੍ ਘੁਣਾਵਰ੍ਤ ਇਵਾਰ੍ਪਿਤਃ । ਰਥਦ੍ਰੁਤ ਇਵਾਰੂਢੋ ਹਿਮਵਦ੍ਗਲਨੋਨ੍ਮੁਖਃ
ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਚਲਦੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਜ੍ਯੋਤ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਸਂਸਾਰਂ ਵਹ੍ਨਿਮਧ੍ਯਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਨ੍ ਇਵ । ਭ੍ਰਮਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਪਣੇਣੇਵ ਵਾਤਯਨ੍ਤ੍ਰ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਯੰਤਰ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਿਤੋ ਵਾ ਭ੍ਰਮ ਇਵ ਕृष੍ਟੋ ਰਸ਼ਨਯੇਵ ਵਾ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਜਲਾਵਰ੍ਤੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰ ਇਵਾਰ੍ਪਿਤਃ
ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਹ੍ਯਮਾਨਸ੍ ਤृਣਮ੍ ਇਵ ਮਹਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਣਵਮਾਰੁਤੇ । ਦੂਰੋਢੋ ਵਾਰਿਪੂਰੇਣ ਨਿਪਤਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਵਾਡਵੇ
ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਵੇ।
ਅਨਨ੍ਤਗਗਨੇ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਚਕ੍ਰਾਵਰ੍ਤੇ ਪਤਨ੍ਨ੍ ਇਵ । ਅਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਵਿਪਰ੍ਯਾਸਦਸ਼ਾਮ੍ ਅਨੁਭਵਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਅੰਤਹੀਨ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਤਨ੍ਨ੍ ਇਵਾਨਵਰਤਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਪਤਨ੍ਨ੍ ਇਵ ਵਾਭਿਤਃ । ਘੂਤ੍ਕਾਰਾਕਰ੍ਣਨੋਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਣਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਰਜਃ
ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡਦਾ ਹੋਵੇ; ਗੂੰਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਰਮਾਚ੍ ਛ੍ਯਾਮਲਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਂਵਿਦਃ । ਯਥਾਸ੍ਤਙ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਰਵੌ ਮਨ੍ਦਾਲੋਕਤਯਾ ਦਿਸ਼ਃ
ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਝਾਂ ਹਨੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ ਤਾਨਵਮ੍ ਆਗਤਾ । ਯਥਾ ਪਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਸਨ੍ਧ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਨष੍ਟਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਦਿਗष੍ਟਕੇ
ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲਾ ਜਾਂ ਅਗਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਃਕਲ੍ਪਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਜਹਾਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਵਿਮੋਹਿਤਃ । ਅਵਿਵੇਕੇਨ ਤੇਨਾਸੌ ਮਹਾਮੋਹੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਮਨ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੇ-ਪਛਾਣੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦੇषਨ੍ਮੋਹਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਪਵਨਸ੍ ਤਦਾ । ਨ ਤ੍ਵ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਮੋਹਮ੍ ਆਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਟਕਣ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਪੁष੍ਟਤਾਂ ਯਾਤੈਰ੍ ਮੋਹਾਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਭ੍ਰਮੈਃ । ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਾषਾਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗਤਃ
ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਮਝ ਦੀ ਗਲਤਫਹਮੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਬੇਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ।
ਵ੍ਯਥਾਂ ਵਿਮੋਹਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਭ੍ਰਮਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍ । ਕਿਮ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਅਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦੇਹੋ ਖਣ੍ਡਾਙ੍ਗਵਾਨ੍ ਅਪਿ
ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸਹੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਉਂ ਦਰਦ, ਭਟਕਾਵਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਗਲਤਫਹਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਏਵਂ ਸਂਵਿਦਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਵਿਦਃ । ਯਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮਯੇ ਦੁਃਖਂ ਕਾਲੇਨੈਤਾਵਤੇਦृਸ਼ਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਕਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੇ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।
ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਟਪਗੁਚ੍ਛਵਤ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਵਿਜृਮ੍ਭੋਤ੍ਥਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਾ ਗੁਚਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ; ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਯਦਾ ਵ੍ਯਥਾਵਸ਼ਾਨ੍ ਨਾਡ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕੋਚਵਿਕਾਸਨੇ । ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਮਰੁਤੋ ਦੇਹਾਤ੍ ਪਰਿਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਜਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਦਰਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਡੀਆਂ ਆਪਣਾ収ਕੋਚ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਨ ਵਿਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਯਾਤਾਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਨੋ । ਯਦਾ ਵਾਤਾ ਵਿਨਾਡਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨ੍ ਮृਤਿਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੁੜ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨੜੀਆਂ ਵਿਚ ਚਲਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਾ ਨੈਵ ਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਪਵਨੋ ਯਦਾ । ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ ਨਾਡਿਵੈਧੁਰ੍ਯੇ ਮृਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨੜੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਮਯਾ ਨਾਸ਼ਂ ਕਾਲੇਨੈਤਾਵਤੇਤਿ ਯਾ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਂਵਿਦਿਤਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਯਾਤਿ ਤਚ੍ਚੋਦਿਤਾ ਮृਤਿਮ੍
ਜੋ ਸਮਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ', ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਈਦृਸ਼ੇਨ ਮਯੇਹੇਤ੍ਥਂ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗਜਾ । ਸਂਵਿਦ੍ ਬੀਜਕਲਾਨਾਸ਼ਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਸਮਝ ਆਦਿ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ', ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।