ਅਤੋ ਜ੍ਞਾਨਵਿਵੇਕੇਨ ਪੁਣ੍ਯੇਨਾਥ ਵਰੇਣ ਵਾ । ਪੁਣ੍ਯਦੇਹੇ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਲੋਕਮ੍ ਅਨੇਨ ਨੋ
ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਜਾਂ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ ਚੰਗਾ ਸਰੀਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ।
ਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਂ ਕਿਲਾਙ੍ਗਾਰੇ ਪਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਦਹ੍ਯਤੇ । ਅਯਂ ਦੇਵਮਯੀਂ ਦੇਹਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਏਵ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਪੱਤਾ ਅੰਗਾਰੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਭਵਤਿ ਵਰਲਾਭਵਿਜृਮ੍ਭਿਤੈਃ । ਯਥਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਸ ਏਵਾਹਂ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਹੀ ਤਕ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਵਧੋਤਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ', ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਸਰ੍ਪਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸ ਕਥਂ ਸਰ੍ਪਕਾਰ੍ਯਕृਤ੍ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਯੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਕਾ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਤਾ
ਜੋ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਨ੍ ਮृਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਗਭ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਪੁष੍ਟਸ੍ਯ ਨਾਮੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜੋ 'ਇਹ ਮਰ ਗਿਆ' ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਝੂਠ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤੇ ਜਗਜ੍ਜਾਲੇ ਸੁਗਮੇ ਸਂਸृਤਿਭ੍ਰਮਃ । ਨਾਨ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇ ਨਾਮ ਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯਭ੍ਯਾਸ ਈਦृਸ਼ਃ
ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਜਗਤ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਭਰਮ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸੋਚੇ ਵਿਚ, ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਐਸੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਮਾਨਾਸ੍ ਸਂਸृਤਯੋ ਬਾਹ੍ਯਭੂਤਜਾਲਾਨਾਮ੍ । ਅਵਿਦਿਤਵੇਦ੍ਯਦृਸ਼ਾਮ੍ ਅਤਿਦੂਰੇ ਪੁਂਸਾਮ੍ ਇਵੈਨ੍ਦਵਂ ਬਿਮ੍ਬਮ੍
ਅੰਦਰੋਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹਨ, ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੂਰ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯੇ ਵੇਦ੍ਯਵੇਤ੍ਤਾਰੋ ਯੇ ਵਾ ਧਰ੍ਮਂ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨੇਤਰੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਲੋਕ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਉੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਆਧਿਭੌਤਿਕਦੇਹਤ੍ਵਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭ੍ਰਮਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਕਥਮ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤੁ ਚ੍ਛਾਯਾਸ੍ ਤੇ ਕਥਮ੍ ਆਤਪੇ
ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾਂ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ।
ਲੀਲਾ ਵਿਦਿਤਵੇਦ੍ਯਾ ਨੋ ਪਰਮਂ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾ । ਕੇਵਲਂ ਤੇਨ ਸਾ ਭਰ੍ਤृਕਲ੍ਪਿਤਂ ਨਗਰਂ ਗਤਾ
ਲੀਲਾ, ਜੋ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਸੋਚੀ ਹੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਏषਾ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਤੁ ਭਰ੍ਤਾ ਪਸ਼੍ਯ ਮਮਾਮ੍ਬਿਕੇ । ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਕਿਮ੍ ਇਹਾਧੁਨਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਅੰਬਿਕੇ, ਵੇਖ—ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰੀਏ?
ਭਾਵਾਭਾਵੇषੁ ਭਾਵਾਨਾਂ ਕਥਂ ਨਿਯਤਿਰ੍ ਆਗਤਾ । ਕਥਂ ਭੂਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨਿਯਤਿਰ੍ ਮृਤਿਜਨ੍ਮਾਦਿषੂਚਿਤਾ
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਵਿਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਤ ਆ ਗਈ? ਫਿਰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਸਮਾਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਕਥਂ ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧਿਃ ਕਥਂ ਸਤ੍ਤਾ ਪਦਾਰ੍ਥਗਾ । ਕਥਮ੍ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿषੂष੍ਣਤ੍ਵਂ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਕਥਮ੍
ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਭਾਅ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਅੱਗ ਆਦਿ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਥਿਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਹਿਮਾਦਿषੁ ਕਥਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਕਾ ਸਤ੍ਤਾ ਕਾਲਖਾਦਿषੁ । ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦृਸ਼ਃ ਕਥਮ੍
ਬਰਫ ਆਦਿ ਵਿਚ ਠੰਡ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸਮੇਂ, ਥਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਕੀ ਹੈ? ਹੋਣ ਤੇ ਅਣਹੋਣ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਤੇ ਮੋਟਾ-ਪਤਲਾ ਵੇਖਣ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਕਥਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਤृਣਗੁਲ੍ਮਾਙ੍ਕੁਰਾਦਿਕਮ੍ । ਵਸ੍ਤੁਨਾਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨष੍ਟੇ ऽਪਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸ੍ਵੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਕਾਰਣੇ
ਕਿਵੇਂ ਘਾਹ, ਬੂਟੇ, ਅੰਕੁਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਚਾਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਉਚਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਸਤੂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ?
ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਸਂਪਤ੍ਤੌ ਸਰ੍ਗਾਸ੍ਥਾਸ੍ਤਮਯੇ ਸਤਿ । ਅਨਨ੍ਤਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਕੇਵਲ ਅਨੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਸੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਚ੍ਚਿਦ੍ਰੂਪਤਯਾ ਤੇਜਃਕਣੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਚੇਤਤਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਂਵਿਦ੍ ਯਥਾ ਹਿ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਗਮਨਾਦਿ ਵਾ
ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ'। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜਃਕਣੋ ਸੌਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਸਤ੍ਯਾਭਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਕਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੋਟਾਪਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮ੍ ਅਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਥ । ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਸ ਕੁਰੁਤੇ ਖਾਤ੍ਮੈਵ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਉਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ।' ਫਿਰ ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਖ਼ਾਲੀ-ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਸਵਰੂਪ ਹੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਥਮਤਸ੍ ਸਰ੍ਗੇ ਯਾ ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਵਿਦਃ । ਕਥਿਤਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾ ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਾਃ
ਉਸ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਥੇ ਅਡੋਲ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਤਥਾਨ੍ਯਤ੍ਮ ਚਿਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਨਿਯਮਿਤਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਸਵਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ।
ਨ ਚ ਨਾਮ ਨਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਿਣਃ । ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮਸ੍ਤਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਹਿ ਸਂਤਿष੍ਠਤੁ ਵੈ ਕਥਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਲਈ 'ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਕਚਿਤਾਤ੍ਮਨਿ । ਹਿਮਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਤਯਾਦ੍ਯਾਪਿ ਸਾ ਤਥਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਯਾ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਜੇ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਨਾਲ ਠੰਢ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਸਤਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਯਦਾ ਚਿਦਾਦੇਸ੍ ਤੇਨੇਯਂ ਨਿਯਤਿਰ੍ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਚੇਤਨਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਯਥਾ ਕਚਿਤਂ ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ । ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਤਸ੍ਯ ਚਲਿਤੁਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਯਾਵਨ੍ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਯਾ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਚਿਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ਵਿਦਂ ਵਿਨਾ । ਨ ਸਾ ਤਤਃ ਪ੍ਰਚਲਤਿ ਵੇਦਨਾਭ੍ਯਾਸਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਗਦਾਦਾਵ੍ ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਯਚ੍ ਚੇਦਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਤ੍ ਸਂਵਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਕਚਨਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁਰਤਂ ਯਥਾ
ਜਗਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਸਤ੍ਯਾਭਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਨਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਭੂਤਾਨੁਭੂਤਯਃ
ਇਹ ਸਥਿਰ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਮਝ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਯਾ ਯਥਾ ਰੂਢਾ ਸਂਵਿਤ੍ਕਚਨਸਨ੍ਤਤਿਃ । ਸਾਦ੍ਯਾਪਿ ਚਾਲਿਤਾਨ੍ਯੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾ ਨਿਯਤਿਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧਾਰ ਬਣੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਥਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਗृਹੀਤਵ੍ਯੋਮਤਾਸਂਵਿਚ੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਵ੍ਯੋਮਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਗृਹੀਤਕਾਲਤਾਸਂਵਿਚ੍ ਚਿਨ੍ਨਭਃ ਕਾਲਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਭ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।