ਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਂ ਨ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਪਦਾਰ੍ਥਜਮ੍ । ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰਂ ਭਾਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਰ੍ਥੋ ऽਤ੍ਰ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਕੋਈ ਬਾਹਰਲਾ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਥਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਾਹਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰਵਤ੍ ਕਚਨਂ ਚਿਤੇਃ । ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਬਾਹ੍ਯਨਾਮ੍ਨੈਵ ਸ੍ਵਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸੁਸ੍ਫੁਟਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਇੱਥੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ 'ਬਾਹਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ, ਆਦਤ ਕਰਕੇ, ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਯਾਦृਗ੍ਭਾਵੋ ਮृਤੋ ਭਰ੍ਤਾ ਤਵ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਦਾ ਪੁਰੇ । ਤਾਦृਗ੍ਭਾਵਸ੍ ਤਮ੍ ਏਵਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਮੁਪਾਗਤਃ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਪਾਈ ਸੀ, ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਨੇ ਉਸੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯ ਏਵ ਹ੍ਯ੍ ਅਮੀ ਭृਤ੍ਯਾਸ੍ ਤੇਭ੍ਯਸ੍ ਤਤ੍ਸਦृਸ਼ਾ ਅਪਿ । ਸਦ੍ਰੂਪਾ ਏਵ ਚੈਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸੈਨ੍ਯਵਤ੍
ਇਹ ਨੌਕਰ ਪਿਛਲੇ ਨੌਕਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਅਕਲਪਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਸਂਵਾਦਿ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ ਵਦ ਕਥਂ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਤਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਹਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੱਸ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝੂਠ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਥਵੋਤ੍ਤਰਕਾਲੇ ਤੁ ਭਙ੍ਗੁਰਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ । ਤਦ੍ ਈਦृਕ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਤਤ੍ਰ ਕਾ ਨਾਸ੍ਤਿਕਾਧਿਕਾ
ਜਾਂ ਫਿਰ, ਪਿੱਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਸਵੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੱਚੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਅਸਦ੍ਵਪੁਃ । ਮृਤਿਰ੍ ਜਨ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਾ ਮृਤੌ ਜਨ੍ਮਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍
ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਵੇਲੇ ਝੂਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਣ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਜਨਮ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਝੂਠਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਵਿਸ਼ਰਾਰੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨੁਭੂਤੇਸ਼੍ ਚ ਸੁਨ੍ਦਰਿ । ਏਵਂ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਇਦਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਭਾਸਤੇ
ਸੋਹਣੀਏ, ਸੋਚਣ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਭਟਕਾਵਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਯਾਨ੍ਯਯੁਗੇ ऽਥਵਾ । ਨ ਕਦਾਚਨ ਯਨ੍ ਨਾਸ਼ਿ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤਿ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍
ਵੱਡੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਅੱਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਕਚਨ੍ਤੀਮਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਯਸ੍ ਸृष੍ਟਿਨਾਮਿਕਾਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਕੇਸ਼ੋਣ੍ਡੁਕਾਨੀਵ ਨ ਕਚਨ੍ਤਿ ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਤਃ
ਉਸ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਹ ਭਟਕਾਵੇ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਤਰਙ੍ਗਾ ਜਲਧੌ ਤਥੇਮਾਸ੍ ਸृष੍ਟਯਃ ਪਰੇ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਰਜਾਂਸੀਵ ਮਹਾਨਿਲੇ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਉਠਦੀ ਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਯਾਭਾਸੇ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਮਾਤ੍ਮਕੇ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਜਲਰਯੇ ਕੇਵਾਸ੍ਥਾ ਸਰ੍ਗਭਸ੍ਮਨਿ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਇਹ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੁਆਹ 'ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਆਸ ਕਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਯਸ਼੍ ਚ ਨ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਤਾ ਏਵ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਘਨੇ ਤਮਸਿ ਯਕ੍ਸ਼ਾਭਾ ਤਮ ਏਵ ਨ ਯਕ੍ਸ਼ਕਾਃ
ਉਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੂੜ੍ਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹੈ, ਯਕਸ਼ ਨਹੀਂ।
ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਨ੍ਮ ਮृਤਿਰ੍ ਮੋਹੋ ਵ੍ਯੋਮਾਹਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਤਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਤਚ੍ ਚ ਮਹਾਕਲ੍ਪਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਯਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਭ੍ਰਮ, ਆਕਾਸ਼, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ—ਜੋ ਕੁਝ ਮਹਾ-ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।
ਨਾਤਸ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਦृष੍ਟਂ ਨ ਚਾਸਤ੍ਯਂ ਕਦਾਚਨ । ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਵੈਤਦ੍ ਅਥ ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਮ੍ਭਵਤ੍
ਇਹ ਜੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹਾਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਪਰਮਾਣ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੇਰ੍ ਅਣੁਕੇ ऽਪਿ ਵਾ । ਜੀਵਾਣੁਰ੍ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਨਿਜਂ ਵਪੁਃ
ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਕੇ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੰਦ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰ੍ ਔष੍ਣ੍ਯਂ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਨਿਜਭਾਵਕ੍ਰਮੋਦਿਤਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤੀਦਂ ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਭੂਤਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯਾਤਪੇ ਗੇਹੇ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰਸਰੇਣਵਃ । ਤਥੇਮੇ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਤ੍ਰਸਰੇਣਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਯਥਾ ਵਾਯੌ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਆਮੋਦਸ਼੍ ਸ਼ੈਤ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ । ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਹਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਚਰਾਚਰਾਃ । ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਸ੍ਯਾਵਯਵੈਰ੍ ਭਾਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਈਦृਸ਼ੈਃ
ਹੋਣਾ-ਨਾ ਹੋਣਾ, ਫੜਨਾ-ਛੱਡਨਾ, ਮੋਟਾ-ਪਤਲਾ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ-ਅਟੱਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਗੁਣ ਹਨ।
ਸਾਕਾਰਸ੍ਯੇਵ ਬੋਧਾਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਭਵਤਾਧੁਨਾ । ਅਨਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਤੇ ਸ੍ਯੁਸ੍ ਤਰੋਰ੍ ਅਵਯਵਾ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅੰਗ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਤੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਾ ਸਮਝ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਹੀ ਅੰਗ ਹਨ।
ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨਿਜਭਾਵਕ੍ਰਮੋਦਿਤਮ੍ । ਰਿਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਨ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਚਾਸਤ੍ਯਂ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋਪਮਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯਾਨੁਭੂਤਿਤਸ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਲਤ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਕੇਵਲ ਜਾਂਚਣ 'ਤੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਂ ਕਾਰਣਂ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਜ੍ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਅਤਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਞ੍ ਜੀਵਤ੍ਵਂ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੀਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਅਹਿਸਾਸ ਸਾਫ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਖੇ ऽਪਿ ਭਾਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਰਞ੍ਜਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਜੀਵਾਣੁਂ ਸ੍ਵੋਤ੍ਥਾਭਿਰ੍ ਅਨੁਭੂਤਿਭਿਃ
ਚਾਹੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਇਹ ਜਗਤ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਭੂਤਯ ਏਤਾਸ੍ ਤੁ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਤਃ । ਅਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭਵਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਮਾਸ਼੍ ਚੈਵਾਸਮਾਸ਼੍ ਚ ਤਾਃ
ਇਹ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਤਾ ਏਵ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਏਵ ਸਮਾ ਅਪਿ । ਕਚਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਾਸ੍ ਸਤ੍ਯਾਭਾ ਜੀਵਾਕਾਸ਼ੇ ऽਨੁਭੂਤਯਃ
ਕਦੇ ਕਿਤੇ, ਉਹੀ ਤਜਰਬੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ। ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਜਰਬੇ ਕਦੇ ਝੂਠੇ, ਕਦੇ ਸੱਚੇ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਕੁਲਾਸ੍ ਤਤ੍ਸਮਾਚਾਰਾਸ੍ ਤਜ੍ਜਨ੍ਮਾਨਸ੍ ਤਦੀਹਿਤਾਃ । ਤ ਏਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਃ ਪੌਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਨੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਃ
ਉਹੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਉਹੀ ਰਿਵਾਜ, ਉਹੀ ਜਨਮ, ਉਹੀ ਇਰਾਦੇ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਬੁਧੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇ ਚੈਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਸਤ੍ਯਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲੇਹਿਤੈਸ੍ ਸਮਾਃ । ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਾਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਯਾ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਰਾਜਾਤ੍ਮਨਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪ੍ਰਤਿਭੋਦੇਤਿ ਸਨ੍ਮਯੀ । ਤਥਾਨ੍ਵ੍ ਅਗਗ੍ਰਗੋਦੇਤਿ ਸਤ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ੍ਵਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਤਮ-ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿਚ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਚਮਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।