ਆਧਿਭੌਤਿਕਦੇਹੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਯਸ੍ਯ ਮਤਿਭ੍ਰਮਃ । ਤਸ੍ਯਾਸਾਵ੍ ਅਣੁਰਨ੍ਧ੍ਰੇਣ ਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਨਾਨਘ
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਭੌਤਿਕ ਹੈ', ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਰੋਧਿਤੋ ऽਹਮ੍ ਅਨੇਨੇਤਿ ਨ ਮਾਮ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਯਸ੍ਯ ਧੀਃ । ਅਨੁਭੂਤਾਨੁਭਵਿਨੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ 'ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰੁਕਿਆ ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਆਪ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੇਨਾਨੁਭੂਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਧਂ ਗਚ੍ਛਾਮੀਤਿ ਸ ਤਤ੍ਕ੍ਰਿਯਃ । ਕਥਂ ਭਵਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਰ੍ਧਗਮਨੋਨ੍ਮੁਖਚੇਤਨਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ‘ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ’, ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਿੱਤ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਮੋੜਦਾ ਹੈ?
ਵਾਰਿ ਨੈਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨਾਧੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਾਵਕਃ । ਯਾ ਯਥੈਵ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ ਚਿਤ੍ ਸਾ ਤਥੈਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਤੇ ਅੱਗ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛਾਯਾਯਾਮ੍ ਉਪਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਕੁਤਸ੍ ਤਾਪਾਨੁਭੂਤਯਃ । ਅਨ੍ਯਸਂਵੇਦਨੋ ऽਨ੍ਯੋऽਰ੍ਥਃ ਕੇਨਚਿਨ੍ ਨਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜੋ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਗਰਮੀ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਕ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਯਾ ਯਥਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ ਚਿਤ੍ ਸਾ ਤਥੈਵ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਗਤਾ । ਪਰਮੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਨੀਯਤੇ ऽਨ੍ਯਾਂ ਦਸ਼ਾਂ ਪੁਨਃ
ਚਿੱਤ ਜਿਵੇਂ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਪੈਕਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਦ੍ ਬਲਾਤ੍ । ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ऽਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਝੂਠੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਭਰਮ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਓਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਥੇਹਿਤਮ੍ । ਬਾਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸਂਸਿਦ੍ਧਮ੍ ਏਤਤ੍ ਕੋ ਨਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
ਯਃ ਪੁਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰੁषਪ੍ਰਤਿਮਾਕृਤਿਃ । ਆਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਾਕਾਰਸ੍ ਸ ਕਥਂ ਕੇਨ ਰੋਧ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ—ਉਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਸ਼ਰੀਰਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵੇਦਨਾਤ੍ਵੇ ਤਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਏਤੀਵ ਹृਦ੍ਗਤਾਤ੍
ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭਿਮਤਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਯ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮਯੋਦਯਮ੍ । ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਸ੍ਵਭਾਵੋਤ੍ਥਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਭਾਵਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਇਤਾ ਤੇ ਇਕਤਾ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ।
ਚਿਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਚ ਤृਤੀਯਕਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਰਯਮ੍ ਏਵੈਕਮ੍ ਅਵਿਨਾਭਾਵਤਾਵਸ਼ਾਤ੍
ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਤੀਜਾ—ਸਰੀਰਕ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਏਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਰੀਰਂ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਗਤੋਦਯਮ੍ । ਯਥਾ ਸਂਵੇਦਨੇਚ੍ਛਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਥਾ ਸਂਵੇਦਨੋਦਯਮ੍
ਇਹ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਸਮਝੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਵਸਤਿ ਤ੍ਰਸਰੇਣ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ ਨੀਯਤੇ ਗਗਨੋਦਰੇ । ਲੀਯਤੇ ऽਙ੍ਕੁਰਕੋਸ਼ੇषੁ ਰਸੀਭਵਤਿ ਪਲ੍ਲਵੇ
ਇਹ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੀਜ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਿਚ ਰਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਲ੍ਲਸਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਵੀਚਿਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਨृਤ੍ਯਤਿ ਸ਼ਿਲੋਦਰੇ । ਪ੍ਰਵਰ੍षਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਦੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਲੀਭੂਯਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਵਰਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਥਰ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥੇਚ੍ਛਮ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ ਯਾਤਿ ਜਠਰੇ ऽਪਿ ਚ ਭੂਭृਤਾਮ੍ । ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਵਪੁਰ੍ ਧਤ੍ਤੇ ऽਥ ਪਰਮਾਣੁਤਾਮ੍
ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਬੇਅੰਤ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਕਣ ਦਾ।
ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰਿਵਰਾਧਾਰੋ ਬਦ੍ਧਪੀਠੋ ਨਭਸ਼੍ਸ਼ਿਰਃ । ਦੇਹਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਬਹਿਰ੍ ਅਪਿ ਦਧਦ੍ਵਰਤਨੂਰੁਹਮ੍
ਇਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰ ਬਣਾਕੇ ਅਡੋਲ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਧਤ੍ਤੇ ਕੋਟੀਃ ਪਦ੍ਮਜਸਦ੍ਮਨਾਮ੍ । ਅਨਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ਭੋਧਿਰ੍ ਆਵਰ੍ਤਰਚਨ ਇਵ
ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੂਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਬੇਅੰਤ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਾਂਗ, ਇਕੋ ਇਕ ਹੈ।
ਅਨੁਦ੍ਭਿਨ੍ਨਪ੍ਰਬੋਧੋ ऽਸੌ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਚਿਤ੍ਤਦੇਹਕਃ । ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਨ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਪ੍ਰਕृਤਿਤਾਂ ਗਤਃ
ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਇਹ ਮਨ-ਦੇਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਉੱਠੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ 'ਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਵਾਰਿਤ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੋਦੇਤੀਵ ਤਤ੍ਤਯਾ । ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰੋ ऽਯਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮੇ ਨਰਃ
ਇਸ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਸਲ 'ਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝ ਆਉਣ 'ਤੇ ਇਹ ਉੱਭਰਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਂਝ ਮਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹਾਂ।
ਕਿਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਤਦ੍ ਭਵਤਿ ਕਿਂ ਵਾ ਭਵਤਿ ਨੋ ਕਥਮ੍ । ਕਥਮ੍ ਏਵਂਮਯਾਦ੍ ਰੂਪਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਭਵਤਿ ਵਾ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਕੀ ਇਹ ਮਨ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਪਲ 'ਚ?
ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਏਵ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਏਵਂਰੂਪਸ਼ਕ੍ਤਿਮਤ੍ । ਪृਥਕ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਉਦਿਤਾਃ ਪ੍ਰਤਿਚਿਤ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਾਃ
ਹਰ ਮਨ 'ਚ ਇਹ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਇਕ ਮਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗਤ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਕਲ੍ਪਜਗਤ੍ਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਗਲਨ੍ਤਿ ਚ । ਨਿਮੇषਾਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਕ੍ਰਮਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇੱਕ ਪਲ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਮਰਣਾਦੇਰ੍ ਮਹਾਮੋਹਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਯਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਚ੍ ਚਿਰਾਦ੍ ਵੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਤ੍ਰੇਮਂ ਤ੍ਵਂ ਕ੍ਰਮਂ ਸ਼ृਣੁ
ਮੌਤ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਇਹ ਛੇਤੀ, ਕਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਮਰਣਾਦਿਮਯੀ ਮੂਰ੍ਛਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਯੈਵੈਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸੁਮਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਯਾਮਿਨੀਮ੍
ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹੀ ਵੱਡੀ ਲੀਨਤਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ।
ਤਦਨ੍ਤੇ ਤਨੁਤੇ ਸਰ੍ਗਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ । ਸਹਜਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾਚਲਵृਤ੍ਤਿਵਤ੍
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਜਨਮਜਾਤ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਭਟਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ।
ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਰਾਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮਾ ਮਨੋਵਪੁਃ । ਯਥੇਦਂ ਤਨੁਤੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮृਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮਨ ਰੂਪ ਵਿਰਾਟ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮृਤੇਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਗੋ ਯਥਾ ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਵਿਰਾਟ੍ ਤਥਾਨੁਭਵਤਿ ਨਾਤੋ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਰਾਟ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਮਹਤਿ ਪ੍ਰਲਯੇ ਰਾਮ ਸਰ੍ਵੇ ਹਰਿਹਰਾਦਯਃ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮृਤੇਃ ਕ ਇਵ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਵੇਲੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਸ੍ਮਦਾਦਿਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਕਿਲਾਵਸ਼੍ਯਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਕਥਂ ਭਵਨ੍ਤੁ ਵਾਮੁਕ੍ਤਾ ਵਿਦੇਹਾਃ ਪਦ੍ਮਜਾਦਯਃ
ਸਾਡੇ ਵਰਗਾ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਜ਼ਰੂਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ?