ਮਨਸ੍ਸਮਾਯਤ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਮਨਸ਼੍ ਚਾਸਦ੍ ਇਹਾਭਾਤਿ ਕੇਨ ਸ੍ਮਃ ਪਰਿਮੋਹਿਤਾਃ
ਇਹ ਜਗਤ ਮਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ ਇਥੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨੇ ਭਟਕ ਗਏ ਹਾਂ?
ਅਸਤੈਵ ਵਯਂ ਕष੍ਟਂ ਵਿਕ੍ਰੀਤਾ ਮੂਢਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਭਸਾ ਦੂਰੇ ਵਨੇ ਮੁਗ੍ਧਮृਗਾ ਇਵ
ਅਫਸੋਸ, ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਵਿਚ ਵਿਕ ਗਏ, ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ। ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਮੂਰਖ ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ।
ਨ ਕੇਨਚਿਚ੍ ਚ ਵਿਕ੍ਰੀਤਾ ਵਿਕ੍ਰੀਤਾ ਇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਵਤ ਮੂਢਾ ਵਯਂ ਸਰ੍ਵੇ ਜਾਨਾਨਾ ਅਪਿ ਸ਼ਮ੍ਬਰਮ੍
ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੇਚਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਵੇਚੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਾਂ। ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।
ਕਿਮ੍ ਏਤੇषੁ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇषੁ ਭੋਗਾ ਨਾਮ ਸੁਦੁਰ੍ਭਗਾਃ । ਮੁਧੈਵ ਹਿ ਵਯਂ ਮੋਹਾਤ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਬਦ੍ਧਭਾਵਨਾਃ
ਕੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਖ ਵਾਕਈ ਇੰਨੇ ਵਿਰਲੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਅਜ੍ਞਾਤੇ ਬਹੁਕਾਲੇਨ ਵ੍ਯਰ੍ਥ ਏਵ ਵਯਂ ਘਨੇ । ਮੋਹੇ ਨਿਪਤਿਤਾ ਮੁਗ੍ਧਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਮੁਗ੍ਧਮृਗਾ ਇਵ
ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਲਈ। ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਮਾਸੂਮ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਜੋ ਖੱਡ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਿਂ ਮੇ ਰਾਜ੍ਯੇਨ ਕਿਂ ਭੋਗੈਃ ਕੋ ऽਹਂ ਕਿਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਯਨ੍ ਮਿਥ੍ਯੈਵਾਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਕਸ੍ਯ ਨਾਮ ਕਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ, ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠ ਹੀ ਰਹੇ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ?
ਏਵਂ ਵਿਮृਸ਼ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਤਤੋ ਮਮ । ਭਾਵੇष੍ਵ੍ ਅਰਤਿਰ੍ ਆਯਾਤਾ ਪਥਿਕਸ੍ਯ ਮਰੁष੍ਵ੍ ਇਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰਾ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਮਨ ਉਚਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੀ ਦਾ ਰੇਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨ ਉਚਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਮ੍ ਇਦਂ ਪਰਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਕਿਮ੍ ਇਦਂ ਜਾਯਤੇ ਭੂਯਃ ਕਿਮ੍ ਇਦਂ ਪਰਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਦੱਸੋ—ਕਿਹੜਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਵਧਦਾ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ?
ਜਰਾਮਰਣਮ੍ ਆਪਚ੍ ਚ ਜਨਨਂ ਸਮ੍ਪਦਸ੍ ਤਥਾ । ਆਵਿਰ੍ਭਾਵਤਿਰੋਭਾਵੈਰ੍ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਜਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਵੈਸ੍ ਤੈਰ੍ ਏਵ ਤੈਰ੍ ਏਵ ਤੁਚ੍ਛੈਰ੍ ਵਯਮ੍ ਇਮੇ ਕਿਲ । ਪਸ਼੍ਯ ਜਰ੍ਜਰਤਾਂ ਨੀਤਾ ਵਾਤੈਰ੍ ਇਵ ਗਿਰਿਦ੍ਰੁਮਾਃ
ਇਹ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ — ਵੇਖੋ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੜਕਦੇ ਹਨ।
ਅਚੇਤਨਾ ਇਵ ਜਨਾਃ ਪਵਨੈਃ ਪ੍ਰਾਣਨਾਮਭਿਃ । ਧ੍ਵਨਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਯਥਾ ਕੀਚਕਵੇਣਵਃ
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਚਲਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਬਾਂਸ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵੱਜਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਦਂ ਕਥਂ ਦੁਃਖਮ੍ ਇਤਿ ਤਪ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਚਿਨ੍ਤਯਾ । ਜਰਦ੍ਦ੍ਰੁਮ ਇਵੋਗ੍ਰੇਣ ਕੋਟਰਸ੍ਥੇਨ ਵਹ੍ਨਿਨਾ
ਮੈਂ ਇਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ: ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਸਂਸਾਰਦੁਃਖਪਾषਾਣਨੀਰਨ੍ਧ੍ਰਹृਦਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਨਿਜਲੋਕਭਯਾਦ੍ ਏਵ ਗਲਦ੍ਬਾष੍ਪੈਰ੍ ਨ ਰੋਦਿਮਿ
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਰੋਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਨ੍ਮੁਖਵृਤ੍ਤੀਸ੍ ਤੁ ਸ਼ੁष੍ਕਰੋਦਨਨੀਰਸਾਃ । ਵਿਵੇਕ ਏਵ ਹृਤ੍ਸਂਸ੍ਥੋ ਮਮੈਕਾਨ੍ਤੇषੁ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਵੀ ਸੁੰਨੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਹੰਝੂ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਸੋਝੀ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਭृਸ਼ਂ ਮੁਹ੍ਯਾਮਿ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਭਾਵਾਭਾਵਮਯੀਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯੇਣੇਵ ਸੁਭਗੋ ਦੂਰੇ ਸਂਸਾਰਚਿਨ੍ਤਯਾ
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਵਧੀਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮੋਹਯਨ੍ਤਿ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਂ ਖਣ੍ਡਯਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾਨ੍ ਅਲਮ੍ । ਦੁਃਖਜਾਲਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਪਰਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਰਿਯਃ
ਧਨ, ਜੋ ਵਿੱਛੋੜੇ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਤਾਨਿਚਯਵਕ੍ਰਾਣਿ ਨਾਨਨ੍ਦਾਯ ਧਨਾਨਿ ਮੇ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਤਕਲਤ੍ਰਾਣਿ ਗृਹਾਣ੍ਯ੍ ਉਗ੍ਰਾਪਦਾਂ ਯਥਾ
ਧਨ, ਜੋ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੰਕੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ। ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਘਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਫੰਦੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਵਿਵਿਧਦੋषਦਸ਼ਾਪਰਿਚਿਨ੍ਤਨੈਸ੍ ਸਤਤਭਙ੍ਗੁਰਕਾਰਣਕਲ੍ਪਿਤੈਃ । ਮਮ ਨ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਮਨੋ ਮੁਨੇ ਨਿਗਡਿਤਸ੍ਯ ਯਥਾ ਵਨਹਸ੍ਤਿਨਃ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਨੇਕਾਂ ਔਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨਾਜੁਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਜੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ।
ਖਲਾਃ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਨਿਸ਼ਿ ਨਿਸ਼ਿਤਮੋਹੈਕਮਿਹਿਕਾਗਤਾਲੋਕੇ ਲੋਕੇ ਵਿषਯਹਠਚੌਰਾਸ੍ ਸੁਚਤੁਰਾਃ । ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰੋਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਦਿਸ਼ਿ ਦਿਸ਼ਿ ਵਿਵੇਕੈਕਹਰਣੇ ਰਣੇ ਸ਼ਕ੍ਤਾਸ੍ ਤੇषਾਂ ਵਦਤ ਵਿਬੁਧਾਃ ਕੇ ऽਦ੍ਯ ਸੁਭਟਾਃ
ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਪਲ, ਰਾਤ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਚਲਾਕ ਚੋਰ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਓ, ਅੱਜ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸਚੇ ਯੋਧੇ ਹਨ?
ਇਯਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਨੋਦਾਯ ਸਂਸਾਰੇ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾ । ਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਮੁਨੇ ਪਰਿਮੋਹਾਯ ਸਾਪਿ ਨੂਨਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਦਾ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਉਲ੍ਲਾਸਬਹੁਲਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕਲ੍ਲੋਲਾਨ੍ ਅਕ੍ਰਮਾਕੁਲਾਨ੍ । ਜਡਾਨ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਤਿ ਸ੍ਫਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਵृषੀਵ ਤਰਙ੍ਗਿਣੀ
ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਉਲਝਣ ਭਰੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਤਾਦੁਹਿਤਰੋ ਬਹ੍ਵ੍ਯੋ ਭੂਰਿਦੁਰ੍ਲਲਿਤੇਰਿਤਾਃ । ਚਞ੍ਚਲਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਸ੍ ਸਰਿਤੋ ਯਥਾ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਫਿਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗਣ ਨਾਲ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏषਾ ਹਿ ਪਦਮ੍ ਏਕਤ੍ਰ ਨ ਨਿਬਧ੍ਨਾਤਿ ਦੁਰ੍ਭਗਾ । ਮੁਗ੍ਧੇਵਾਨਿਯਤਾਚਾਰਮ੍ ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਧਾਵਤਿ
ਇਹ ਮਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਬੇਸਮਝ ਤੇ ਅਣਯਤਿ ਵਰਗਾ, ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਉੱਥੇ ਦੌੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਨਯਨ੍ਤੀ ਪਰਂ ਦਾਹਂ ਪਰਾਮृष੍ਟਾਙ੍ਗਿਕਾ ਸਤੀ । ਵਿਨਾਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਧਤ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਦੀਪਲੇਖੇਵ ਕਜ੍ਜਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਛੁਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਤੀਬਰ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਕੀਰ ਕਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਣਾਗੁਣਵਿਚਾਰੇਣ ਵਿਨੈਵ ਕਿਲ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਮ੍ । ਰਾਜਪ੍ਰਕृਤਿਵਨ੍ ਮੂਢਾ ਦੁਰਾਰੂਢਾਵਲਮ੍ਬਤੇ
ਗੁਣ ਜਾਂ ਅਵਗੁਣ ਦੀ ਸੋਚ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਮਨ ਜੋ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਓਸ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰੀ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਤੇਨ ਤੇਨੈषਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰਮ੍ ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ । ਦੋषਾਸ਼ੀਵਿषਵੇਗਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਰਵਿਸਰਾਯਤੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਵਚ੍ ਛੀਤਮृਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਪਰੇ ਸ੍ਵੇ ਚ ਜਨੇ ਜਨਃ । ਵਾਤ੍ਯਯੇਵ ਹਿਮਂ ਯਾਵਚ੍ ਛ੍ਰਿਯਾ ਨ ਪਰੁषੀਕृਤਃ
ਜਦ ਤਕ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨੇ ਸਖਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਰਮ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਠੰਡੀ ਪਾਲੇ ਵਾਂਗ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਤੂਫਾਨ ਪਾਲੇ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੌਲਤ ਆਉਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਰਮੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸ਼੍ ਸ਼ੂਰਾਃ ਕृਤਜ੍ਞਾਸ਼੍ ਚ ਪੇਸ਼ਲਾ ਮृਦਵਸ਼੍ ਚ ਯੇ । ਪਾਂਸੁਮੁष੍ਟ੍ਯੇਵ ਮਣਯਸ਼੍ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ਤੇ ਮਲਿਨੀਕृਤਾਃ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਝਦਾਰ, ਬਹਾਦਰ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੇ ਨਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਗੇ ਹੋਏ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸੁਖਾਯ ਭਗਵਨ੍ ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਹਿ ਕਲ੍ਪਤੇ । ਗੁਪ੍ਤਂ ਵਿਨਾਸ਼ਨਂ ਧਤ੍ਤੇ ਮृਤਿਂ ਵਿषਲਤਾ ਯਥਾ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੌਲਤ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੁਪ ਚਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਮੌਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਅਜਨਨਿਨ੍ਦ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਸ਼ੂਰਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਿਕਤ੍ਥਨਃ । ਸਮਦृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਭੁਸ਼੍ ਚੈਵ ਦੁਰ੍ਲਭਾਃ ਪੁਰੁषਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਃ
ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦੂਜਾ ਜੋ ਬਹਾਦਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਘਮੰਡ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਜੋ ਨਿਆਂਪ੍ਰੀ ਤੇ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।