ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਮ ਤਤ੍ਰੈष ਨਾਸ਼ਾਨਾਸ਼ਕ੍ਰਮੋ ਭਵੇਤ੍ । ਵਸ੍ਤੁਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਵ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਕੀਦृਸ਼ਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਤੇ ਨਾਸ-ਬਚਾਅ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੇ ਨष੍ਟੇ ਸਤ੍ਯਬੋਧਵਸ਼ਾਤ੍ ਸੁਤੇ । ਸਰ੍ਪੋ ਨ ਨष੍ਟਸ੍ ਤਨ੍ ਨष੍ਟੋ ਵੇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਕੇਵ ਸਙ੍ਕਥਾ
ਜਦੋਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਪ ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਤ੍ਯਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਾਧਿਭੌਤਿਕਃ । ਤਥਾਤਿਵਾਹਿਕਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਾਧਿਭੌਤਿਕਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
ਕਲ੍ਪਨਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਯਦਿ ਕੇਨਚਿਤ੍ । ਸਾ ਸ਼ਿਲਾ ਸਮਪਾਸ੍ਤੈਵ ਯਾ ਨੇਹਾਸ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ
ਜੇ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਪਰਾਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਇਦਂ ਦੇਹਾਦਿਕਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਇਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਵਯਂ ਭਦ੍ਰੇ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਨਾਸਿ ਪਸ਼੍ਯਸਿ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਿਆਰੀਏ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਭਵੇਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਨਾਕਲਿਤਂ ਯਦਾ । ਤਦਾ ਤਤਃਪ੍ਰਭृਤ੍ਯ੍ ਏਕਂ ਸ੍ਵਤ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਵਿਭਾਗਿਨਿ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਕਲ੍ਪਨਾਵਸਰਃ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ । ਸਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰਾਦਿषੁ
ਜਿਵੇਂ ਕੜੇ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਹਕੀਕਤ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ—
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਤ੍ਯਾਨੁਭਵੇ ਤਥਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਿਤ੍ਪਦੇ । ਕਲ੍ਪਨਂ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਤ੍ਮ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਅਨਾਮਯਾਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਪਦ ਵਿੱਚ, ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਯਥਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ ਪਾਂਸੁਃ ਪਰੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਥਾ ਕਲਾ । ਅਕਲਾਕਲਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਜਂ ਤਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਇਕ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਵੇਦਂ ਭਾਸਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਯੈਵ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਕਚਨਂ ਕਾਞ੍ਚਨਾਖ੍ਯਾਨਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿਮਣੇਰ੍ ਇਵ
ਜੋ ਵੀ ਗਿਆਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਉਸੀ ਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਸੋਨਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਵਨ੍ਤਂ ਚਿਰਂ ਕਾਲਮ੍ ਏਵਂ ਦੇਵਿ ਵਯਂ ਵਦ । ਭ੍ਰਾਮਿਤਾਃ ਕੇ ਚ ਨਾਮੇਮੇ ਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ਵੈਤਵਿਕਲ੍ਪਨੈਃ
ਇਤਨਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ; ਇਹ ਕੌਣ ਹਨ ਜੋ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਤੱਕ ਭਟਕਦੇ ਪਏ ਹਨ?
ਅਵਿਚਾਰੇਣ ਤਰਲੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸਿ ਚਿਰਮ੍ ਆਕੁਲਾ । ਅਵਿਚਾਰਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੋਤ੍ਥਸ੍ ਸ ਵਿਚਾਰਾਦ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਲਝੀ ਰਹੀ ਹੈਂ; ਇਹ ਉਲਝਣ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਚਾਰੋ ਵਿਚਾਰੇਣ ਨਿਮੇषਾਦ੍ ਏਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਏषੋ ऽਸਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਤੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੈषਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਬਿਨਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਮਨ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੈਵਾਵਿਚਾਰੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਨੈਵ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਿਰਾਬਾਧਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਨਾ ਬੰਧਨ; ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਦਾ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨ ਹੈ।
ਏਤਾਵਨ੍ਤਂ ਯਦਾ ਕਾਲਂ ਤ੍ਵਯੈਤਨ੍ ਨ ਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਤਦਾ ਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਤ੍ਵਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੈਵਾਰ੍ਣਵ ਆਕੁਲਾ
ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਤੇ ਚੰਚਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਸੀ।
ਅਦ੍ਯਪ੍ਰਭृਤਿ ਬੁਦ੍ਧਾਸਿ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸਿ ਵਿਵੇਕਿਨੀ । ਵਾਸਨਾਤਾਨਵੇ ਬੀਜਂ ਪਤਿਤਂ ਤਵ ਚੇਤਸਿ
ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੂੰ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਬੀਜ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਦਾਵ੍ ਏਵ ਹਿ ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਂਸਾਰਨਾਟਕਮ੍ । ਯਦਾ ਤਦਾ ਕਥਂ ਕੇਨ ਵਾਸ੍ਯਤੇ ਵਾਸਨਾਪਿ ਕਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਟਕ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਦੋਂ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕਿਸ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਲਗਾਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ਾਮ੍ ਅਤਃ । ਏਕਧ੍ਯਾਨੇ ਪਰਂ ਰੂਢੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਸਮਾਧਿਨਿ
ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਕ, ਦਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਇੱਕ-ਨੁਕਤਾ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਬੀਜੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਿਤੇ ਹृਦਿ । ਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਨੋਦਯਮ੍ ਏष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਦਿਕਾ ਦृਸ਼ਃ
ਜੇ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਲੋਭ, ਵੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਂਸਾਰਸਮ੍ਭਵਸ਼੍ ਚਾਯਂ ਨਿਰ੍ਮੂਲਤ੍ਵਮ੍ ਉਪੈष੍ਯਤਿ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਸਮਾਧਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਮ੍ ਅਲਮ੍ ਏष੍ਯਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਟਿਕਾਅ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਤਕਲਨਕਾਲਿਮਾਕਲਙ੍ਕਾ ਗਗਨਕਲਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਮਲਾ ਬਲੇਨ । ਸਕਲਕਰਣਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਾਨ੍ਤਃ ਕਤਿਪਯਕਾਰ੍ਯਵਸ਼ਾਦ੍ ਭਵਿष੍ਯਸੀਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਲਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦੇਹੋ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ । ਅਨੁਭੂਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਦੇਹੋ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਣ 'ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਜਾਗਦਿਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦੇਹੋ ऽਪਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਵਾਸਨਾਤਾਨਵਾਤ੍ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਦੇਹੋ ऽਪਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁੱਕਣ 'ਤੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦਿਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰ ਘਟਣ 'ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਦੇਹਾਨ੍ਤੇ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਭਾਵਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਤਿਵਾਹਿਕਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦੇ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਬੀਜੇ ਯਥੋਦੇਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਤਾ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਵਾਸਨਾਬੀਜੇ ਤਥੋਦੇਤਿ ਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯੇਯਂ ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਸਨਾ ਸਾ ਨ ਵਾਸਨਾ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਂ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਧਾਰ ਸਤਤਾ ਹੈ।
ਯਾ ਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ । ਯਤ੍ ਸੁਪ੍ਤਵਾਸਨਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ ਘਨੋ ਮੋਹ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਪਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਦੇ ਵਿਚ ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਮੋਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤੁਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਦਿਤੇ ਪਰਮੇ ਪਦੇ
ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚੌਥਾ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਾਲਤ ਜਾਗਦੇ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਾ ਯੇਹ ਜੀਵਤਾਂ ਜੀਵਿਤਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਅਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਸਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਮੁਕਤ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।