ਕਾਨ੍ਤਾਵਿਰਹਿਣਾਮ੍ ਏਕਂ ਵਾਸਰਂ ਵਤ੍ਸਰਾਯਤੇ । ਮृਤੋ ਜਾਤੋ ऽਹਮ੍ ਅਨ੍ਯੋ ਮੇ ਪਿਤੇਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਧਾਮ੍ਨਿ ਚ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਬਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ, 'ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਭੋਗ੍ਯਸ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤਧੀਰ੍ ਉਪਜਾਯਤੇ । ਭੁਕ੍ਤੇ ਚਾਭੁਕ੍ਤਧੀਰ੍ ਦृष੍ਟਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਕਿਤਵਾਦਿषੁ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਭੋਗੀ, ਉਸ ਦੀ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਭੋਗ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਨਾ ਭੋਗਣ ਦੀ ਸੋਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੰਭੀਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਆਕੀਰ੍ਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਤੁਲ੍ਯਂ ਵ੍ਯਸਨਮ੍ ਉਤ੍ਸਵੈਃ । ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭੋ ऽਪਿ ਲਾਭਸ਼੍ ਚ ਮਦਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਸਂਵਿਦਿ
ਖਾਲੀਪਣ ਭਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਲਾਭ, ਨਸ਼ੇ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੈਕ੍ਸ਼੍ਣ੍ਯਂ ਯਥਾ ਮਰਿਚਬੀਜਕਣੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ऽਥਵਾ ਰਚਿਤਪੁਤ੍ਰਕਜਾਲਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਜੇ ऽਸ੍ਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਕਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਨਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਦृਸ਼ਃ ਕੁਤਃ ਕਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਥੰਮ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਖਿਲੌਣੇ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਸ ਦੀ, ਕਿੱਥੋਂ, ਤੇ ਕੀ ਹਨ?
ਪ੍ਰਤਿਭਾਨ੍ਤਿ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਮृਤਿਮੋਹਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਜੀਵਸ੍ਯੋਨ੍ਮੀਲਨਾਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼੍ਣੋ ਰੂਪਾਣੀਵਾਖਿਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਮੌਤ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਗਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੇ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹਣ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਕਲਨਾਕਾਸ਼ਧਰ੍ਮਕਰ੍ਮਮਯਾਨਿ ਚ । ਪਰਿਸ੍ਫਾਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਸ੍ਥੈਰ੍ਯਵਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਹ ਦਿਸਾ, ਸਮਾਂ, ਗਣਨਾ, ਆਕਾਸ਼, ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨੁਭੂਤਂ ਨ ਯਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਤਨ੍ ਮਯਾ ਕृਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਂ ਯਥਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤੇਯਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸੁਰਾ । ਅਪਕੁਡ੍ਯਾ ਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨੀ ਨਗਰੀਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਭ੍ਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕੋਈ ਕੰਧ ਨਹੀਂ।
ਅਹਂ ਜਗਦ੍ ਇਯਂ ਸਰ੍ਗਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਏਵੇਤਿ ਜृਮ੍ਭਤਿ । ਦੂਰਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ਣਾਭ੍ਯਾਸਵਿਪਰ੍ਯਾਸੈਕਕਾਰਿਣੀ
ਮੈਂ, ਇਹ ਜਗਤ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਯਾਦ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਨੁਭੂਤਾਨੁਭੂਤਾ ਚ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਰੂਪਿਣੀ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਾਰਣਰਿਕ੍ਤੇਵ ਚਿਦ੍ਰੂਪੈਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਾਰਨ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨੁਭੂਤੇ ऽਨੁਭੂਤਤ੍ਵਂ ਸਂਵਿਦੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਤਰੀਵ ਪਿਤृਸ੍ਮृਤਿਃ
ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ, ਜਿਸਦਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਤਾਮ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਸਤ੍ । ਭਾਤਿ ਪ੍ਰਥਮਸਰ੍ਗੇਸ਼ਰੂਪੇਣ ਤਦਨੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਯਾਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਝਲਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ।
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਾਦੀਦਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਸ੍ਮृਤੌ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਨ੍ਵਿ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਨੁਭੂਤਸ੍ਮृਤੌ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਹੇ ਸੁਕੰਨੀ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤ ਏਵੇਦਂ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਮਰਣਂ ਵਿਨਾ । ਚਿਦਣੂਨਾਂ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਯਤਃ
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਛਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਾਦ ਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਮਿਲਾਪ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਸ੍ਮृਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤੇ ਤਤ੍ਰ ਨ ਸ੍ਤਃ ਕੇਚਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜੋ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਚਾਹੀਦੀ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾਹਨ੍ਤ੍ਵਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਅਨੁਤ੍ਪਾਦਮਯੀਮ੍ ਏਵ ਨੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ
‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਏ ਬਗੈਰ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਸ੍ ਸਰ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਿਨਾ । ਅਨੁਤ੍ਪਾਦਮਯੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨ ਹਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ 'ਸੱਪ' ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਰਮ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਰ੍ਧਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ऽਸੌ ਸਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤਯਾ ਪੁਨਃ । ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਏਕਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚੋ ऽਨ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਧੀਮਤਃ
ਜੋ ਅੱਧੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਈ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲੀ ਭੂਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੂਜਾ ਭੂਤ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਸ਼੍ ਚਾਯਮ੍ ਆਭੋਗੀ ਪਰਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਕਾਰਣਾਭਾਵਤੋ ਭਾਤਿ ਯਦ੍ ਇਹਾਭਾਵਮ੍ ਏਤਿ ਤਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੱਕਾ ਤੇ ਅੰਤਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੋਜੀਏ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੀਰੂਪੇ ਸਰ੍ਗੇ ਯਾ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮृਤਿਃ । ਕਥਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਮਰਣੀਯਮ੍ ਇਦਂ ਵਿਨਾ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਵੇ ਹੀ ਨਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਪਿਤਾਮਹਸ੍ਮृਤਿਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਂ ਤਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਮृਤਿਃ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਨਃ
ਉਥੇ ਪਿਤਾਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ੍ਮਰਣੀਯਾ ਚਿਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਪਦ੍ਮਜਾਦਿਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਚੇਤਨਸ੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭੂਵਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਮਯਃ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ 'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ', ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਮਕਦਾਰ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਆਉਣੀ ਹੋਵੇ।
ਏਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਲੋਕੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਨ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਂ ਨਾਮ ਕੇਵਲਂ ਚਿਨ੍ਨਭਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; 'ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ' ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਯਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤੇਰ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਕਾਰਣਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ऽਸਾਵ੍ ਏਕਮ੍ ਏਵ ਚਿਦਮ੍ਬਰਮ੍
ਇਸ ਯਾਦ ਦੀ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ; ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਜੋ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਕਾਰਣੈਸ੍ ਸਹਕਾਰਿਭਿਃ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਤਦਭਾਵਾਨ੍ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਇਕਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਹਾਚਿਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਸ੍ਮਰਣਾਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦਨਮ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ऽਤ੍ਰ ਤੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ
ਇਹ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਜਗਦਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕੇ; ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਹੋ ਨੁ ਪਰਮਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ ਦੇਵਿ ਮੇ ਤ੍ਵਯਾ । ਰੂਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਜਾਗਤੀ ਪ੍ਰਾਤਃਪ੍ਰਭਯੇਵੇਕ੍ਸ਼ਣਦ੍ਯੁਤੇਃ
ਵਾਹ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।
ਇਦਾਨੀਮ੍ ਅਹਮ੍ ਏਤਸ੍ਯਾਂ ਯਾਵਤ੍ ਪਰਿਣਤਾ ਦृਸ਼ਿ । ਨਾਭ੍ਯਾਸੇਨ ਵਿਨਾ ਤਾਵਦ੍ ਭਿਨ੍ਦ੍ਧੀਮਂ ਦੇਵਿ ਕੌਤੁਕਮ੍
ਹੁਣ, ਜਿੰਨੀ ਮੇਰੀ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਕ, ਬਿਨਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੂਰ ਕਰ।