ਯਥੈषਾ ਚੇਤ੍ਯਨਿਰ੍ਹੀਨਾ ਪਰਮਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣੀ । ਸਚੇਤ੍ਯਾਪਿ ਤਥੈਵੈषਾ ਪਰਮਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣੀ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀ ਇਹ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਅਤੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਵੀਚਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਇਵ ਵਾਰਿਤਾ । ਵੀਚਿਤ੍ਵਂ ਚ ਨ ਚੈਵਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਵਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਤੇ ਲਹਿਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਾਂਗ।
ਸੈਵ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਪਨ੍ਨਾ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਅਚ੍ਯੁਤਾਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਦृਸ਼੍ਯੋ ऽਰ੍ਥਃ ਕੁਤੋ ऽਤੋ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਧੀਃ
ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਦਾ ਖਿਆਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਨਿਮੇषੇਣੈਵ ਜੀਵਸ੍ਯ ਮृਤਿਮੋਹਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਸਰ੍ਗਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਮ੍ ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੀਵ ਦੇ ਮਰਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਸਿਰਫ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਦੇਸ਼ਂ ਯਥਾਕਾਲਂ ਯਥਾਰਮ੍ਭਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਯਥੋਤ੍ਪਾਦਂ ਯਥਾਮਾਤृ ਯਥਾਪਿਤृ ਯਥੌਰਸਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,
ਯਥਾਵਯੋ ਯਥਾਸਂਵਿਦ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਯਥੇਹਿਤਮ੍ । ਯਥਾਬਨ੍ਧੁ ਯਥਾਭृਤ੍ਯਂ ਯਥੇਹਾਸ੍ਤਮਯੋਦਯਮ੍
ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੌਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,
ਅਜਾਤਮ੍ ਏਵ ਜਾਤੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ,' ਅਤੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ, ਵਸਤੂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ,
ਝਗਿਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮृਤੇਰ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਵਪੁਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਯੌਵਨਮ੍ । ਏषਾ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਬਾਲੋ ऽਭੂਵਮ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ
ਮੌਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; 'ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਚਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ,' ਇੰਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨੁਭੂਤੋ ऽਨੁਭੂਤੋ ਵਾ ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਮਯਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ ਤਸ੍ਯ ਪੁष੍ਪਸ੍ਯੇਵ ਫਲੋਦਯਃ
ਜੋ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਨੁਭਵਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਫਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਮੇषੇਣੈਵ ਸਕਲੋ ਗਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ । ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍षਾਣਿ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਤਥਾਪ੍ਯ੍ ਅਭੂਤ੍
ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹਰੀਚੰਦ੍ਰ ਲਈ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ।
ਕਾਨ੍ਤਾਵਿਰਹਿਣਾਮ੍ ਏਕਂ ਵਾਸਰਂ ਵਤ੍ਸਰਾਯਤੇ । ਮृਤੋ ਜਾਤੋ ऽਹਮ੍ ਅਨ੍ਯੋ ਮੇ ਪਿਤੇਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਧਾਮ੍ਨਿ ਚ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਬਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ, 'ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਭੋਗ੍ਯਸ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤਧੀਰ੍ ਉਪਜਾਯਤੇ । ਭੁਕ੍ਤੇ ਚਾਭੁਕ੍ਤਧੀਰ੍ ਦृष੍ਟਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਕਿਤਵਾਦਿषੁ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਭੋਗੀ, ਉਸ ਦੀ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਭੋਗ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਨਾ ਭੋਗਣ ਦੀ ਸੋਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੰਭੀਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਆਕੀਰ੍ਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਤੁਲ੍ਯਂ ਵ੍ਯਸਨਮ੍ ਉਤ੍ਸਵੈਃ । ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭੋ ऽਪਿ ਲਾਭਸ਼੍ ਚ ਮਦਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਸਂਵਿਦਿ
ਖਾਲੀਪਣ ਭਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਲਾਭ, ਨਸ਼ੇ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੈਕ੍ਸ਼੍ਣ੍ਯਂ ਯਥਾ ਮਰਿਚਬੀਜਕਣੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ऽਥਵਾ ਰਚਿਤਪੁਤ੍ਰਕਜਾਲਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਜੇ ऽਸ੍ਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਕਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਨਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਦृਸ਼ਃ ਕੁਤਃ ਕਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਥੰਮ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਖਿਲੌਣੇ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਸ ਦੀ, ਕਿੱਥੋਂ, ਤੇ ਕੀ ਹਨ?
ਪ੍ਰਤਿਭਾਨ੍ਤਿ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਮृਤਿਮੋਹਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਜੀਵਸ੍ਯੋਨ੍ਮੀਲਨਾਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼੍ਣੋ ਰੂਪਾਣੀਵਾਖਿਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਮੌਤ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਗਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੇ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹਣ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਕਲਨਾਕਾਸ਼ਧਰ੍ਮਕਰ੍ਮਮਯਾਨਿ ਚ । ਪਰਿਸ੍ਫਾਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਸ੍ਥੈਰ੍ਯਵਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਹ ਦਿਸਾ, ਸਮਾਂ, ਗਣਨਾ, ਆਕਾਸ਼, ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨੁਭੂਤਂ ਨ ਯਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਤਨ੍ ਮਯਾ ਕृਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਂ ਯਥਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤੇਯਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸੁਰਾ । ਅਪਕੁਡ੍ਯਾ ਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨੀ ਨਗਰੀਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਭ੍ਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕੋਈ ਕੰਧ ਨਹੀਂ।
ਅਹਂ ਜਗਦ੍ ਇਯਂ ਸਰ੍ਗਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਏਵੇਤਿ ਜृਮ੍ਭਤਿ । ਦੂਰਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ਣਾਭ੍ਯਾਸਵਿਪਰ੍ਯਾਸੈਕਕਾਰਿਣੀ
ਮੈਂ, ਇਹ ਜਗਤ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਯਾਦ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਨੁਭੂਤਾਨੁਭੂਤਾ ਚ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਰੂਪਿਣੀ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਾਰਣਰਿਕ੍ਤੇਵ ਚਿਦ੍ਰੂਪੈਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਾਰਨ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨੁਭੂਤੇ ऽਨੁਭੂਤਤ੍ਵਂ ਸਂਵਿਦੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਤਰੀਵ ਪਿਤृਸ੍ਮृਤਿਃ
ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ, ਜਿਸਦਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਤਾਮ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਸਤ੍ । ਭਾਤਿ ਪ੍ਰਥਮਸਰ੍ਗੇਸ਼ਰੂਪੇਣ ਤਦਨੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਯਾਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਝਲਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ।
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਾਦੀਦਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਸ੍ਮृਤੌ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਨ੍ਵਿ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਨੁਭੂਤਸ੍ਮृਤੌ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਹੇ ਸੁਕੰਨੀ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤ ਏਵੇਦਂ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਮਰਣਂ ਵਿਨਾ । ਚਿਦਣੂਨਾਂ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਯਤਃ
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਛਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਾਦ ਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਮਿਲਾਪ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਸ੍ਮृਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤੇ ਤਤ੍ਰ ਨ ਸ੍ਤਃ ਕੇਚਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜੋ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਚਾਹੀਦੀ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾਹਨ੍ਤ੍ਵਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਅਨੁਤ੍ਪਾਦਮਯੀਮ੍ ਏਵ ਨੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ
‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਏ ਬਗੈਰ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਸ੍ ਸਰ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਿਨਾ । ਅਨੁਤ੍ਪਾਦਮਯੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨ ਹਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ 'ਸੱਪ' ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਰਮ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਰ੍ਧਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ऽਸੌ ਸਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤਯਾ ਪੁਨਃ । ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਏਕਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚੋ ऽਨ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਧੀਮਤਃ
ਜੋ ਅੱਧੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਈ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲੀ ਭੂਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੂਜਾ ਭੂਤ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਸ਼੍ ਚਾਯਮ੍ ਆਭੋਗੀ ਪਰਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਕਾਰਣਾਭਾਵਤੋ ਭਾਤਿ ਯਦ੍ ਇਹਾਭਾਵਮ੍ ਏਤਿ ਤਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੱਕਾ ਤੇ ਅੰਤਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੋਜੀਏ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੀਰੂਪੇ ਸਰ੍ਗੇ ਯਾ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮृਤਿਃ । ਕਥਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਮਰਣੀਯਮ੍ ਇਦਂ ਵਿਨਾ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਵੇ ਹੀ ਨਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?