ਯਤ੍ਰਾਧੁਨਾ ਸ ਭਰ੍ਤਾ ਮੇ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸ ਕृਤ੍ਰਿਮਃ । ਅਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਯਤਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਪੂਰਕਃ
ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਕृਤ੍ਰਿਮੋ ऽਕृਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨ ਕਦਾਚਨ ਜਾਯਤੇ । ਨ ਹਿ ਕਾਰਣਤਃ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਸਦृਸ਼ਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸੁਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਅਮ੍ਬਿਕੇ । ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਆਦਾਤੁਮ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤਾ ਮृਦ੍ ਘਟਸ੍ ਤਜ੍ਜਸ੍ ਤਦਾਸ੍ਪਦਮ੍
ਅੰਬਿਕਾ, ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਤੀਜਾ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਘੜਾ ਉਸ ਦਾ ਥਾਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਹਿ ਯਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰਣੈਸ੍ ਸਹਕਾਰਿਭਿਃ । ਮੁਖ੍ਯਕਾਰਣਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਸ੍ਯਾਵਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੀ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਚ ਤ੍ਵਦ੍ਭਰ੍ਤृਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿ ਕਾਰਣਮ੍ । ਨ ਭੂਮਣ੍ਡਲਤੋ ਭੂਮਿਰ੍ ਜਾਤਾ ਤਤ੍ਰ ਵਰਾਨਨੇ
ਹੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਗਤਾ ਚਿਦ੍ ਇਤ ਉਡ੍ਡੀਯ ਕੁਤਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਇਹਭੂਤਲਮ੍ । ਸਹਕਾਰੀਣਿ ਕਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਰਣਾਨ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਥੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਥੇ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਸਾਥੀ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ?
ਕਾਰਣਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵੇ ऽਪਿ ਯਦ੍ ਏਤਿ ਸਹਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਕਾਰਣਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਣੇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਥੀ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ ਸਾ ਦੇਵਿ ਮਦ੍ਭਰ੍ਤੁਸ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਫਾਰਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਾ । ਸ੍ਮृਤੇਸ਼੍ ਚ ਕਾਰਣਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਸਰ੍ਗੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਗਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਯਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਿਰਜਣ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਰੂਪੈਵ ਯਥਾ ਤਜ੍ਜਸ੍ ਤਥੈਵ ਤੇ । ਭਰ੍ਤृਸਰ੍ਗੋ ऽਨੁਭੂਤੋ ਹਿ ਸ ਖਮ੍ ਏਵ ਤਥਾਬਲੇ
ਯਾਦ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਪਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਯਸ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਯਥਾ ਭਰ੍ਤੁਰ੍ ਮਮੋਦਿਤਃ । ਤਥੈਵੇਮਮ੍ ਅਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਸ ਸਰ੍ਗੋ ऽਤ੍ਰ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਯਾਦ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਸਿਰਜਣ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
ਏਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਸਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਭਰ੍ਤੁਸ੍ ਤੇ ਭਾਤਿ ਭਾਸੁਰਃ । ਤਥੈਵਾਯਮ੍ ਇਹਾਭਾਤਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਅਹਂ ਸੁਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਇਹ ਝੂਠੀ ਰਚਨਾ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ।
ਯਥਾ ਪਤ੍ਯੁਰ੍ ਅਮੂਰ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਭ੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ । ਜਾਤਸ੍ ਤਥਾਯਂ ਵਦ ਮੇ ਜਗਤ੍ਕੁਡ੍ਯਨਿਵृਤ੍ਤਯੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਦੀ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੰਧ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਗੋ ऽਯਮ੍ ਉਦਿਤੋ ਯਥਾ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮਾਤ੍ਮਕੋ ਭਾਤਿ ਤਥੇਦਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼ृਣੁ
ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਦ ਸਿਰਫ ਭਟਕਣ ਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਣ।
ਅਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਚ੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਂਸਾਰਮਣ੍ਡਪਃ । ਆਕਾਸ਼ਕਾਚਦਲਵਚ੍ ਛਾਦਨਾਚ੍ਛਾਦਨਾਕृਤਿਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੰਡਪ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਗੇ ਕਵਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਢੱਕਣ ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਥਲੋਕੇਸ਼ਪੁਰਸ਼੍ਰੀਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਃ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਪਵਰਕਸ੍ ਤ੍ਰਿਗਰ੍ਤੋ ਭਾਨੁਦੀਪਕਃ
ਉਹ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਥੰਭਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸੋਹਣੀ ਸਾਲਭੰਜਿਕਾ, ਚੌਦਾਂ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਤ੍ਰਿਗਰਤਾ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਹੈ।
ਕੋਣਸ੍ਥਭੂਤਵਲ੍ਮੀਕਵ੍ਯਾਪ੍ਤਪਰ੍ਵਤਲੋष੍ਟਕਃ । ਅਨੇਕਪੁਤ੍ਰਜਰਢਪ੍ਰਜੇਸ਼ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ੍ਪਦਮ੍
ਉਹ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀ ਦੇ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ऋਕ੍ਸ਼ੌਘਕੋਸ਼ਕਾਰਾਢ੍ਯਵ੍ਯੋਮੋਰ੍ਧ੍ਵਤਲਕਾਲਿਮਾ । ਨਭੋਨਿਵਾਸਿਸਿਦ੍ਧੌਘਮषਕਾਹਿਤਘੁਙ੍ਘੁਮਃ
ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤਿਜੋਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਅਸਮਾਨ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਉਪਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਪੂਰਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੀ ਭਿਨਭਿਨਾਹਟ ਵੀ ਹੈ।
ਪਯੋਦਗृਹਧੂਮੋਗ੍ਰਜਾਲਾਵਲਿਤਕੋਣਕਃ । ਵਾਤਮਾਰ੍ਗਮਹਾਵਂਸ਼ਸ੍ਥਿਤਵੈਮਾਨਿਕਕ੍ਰਿਮਿਃ
ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੋਟੀ ਧੂੰਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਕੋਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਬਾਂਸ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਕਾਸ਼ੀ ਕੀੜਾ ਹੈ।
ਸੁਰਾਸੁਰਾਦਿਦੁਰ੍ਬਾਲਲੀਲਾਕਲਕਲਾਕੁਲਃ । ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਪੁਰਗ੍ਰਾਮਭਾਣ੍ਡੋਪਸ੍ਕਰਨਿਰ੍ਭਰਃ
ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਾਖਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ-ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਰਿਤ੍ਸ੍ਰੋਤੋऽਬ੍ਧਿਸਰਸੀਜਲੋਕ੍ਸ਼ਿਤਮਹੀਤਲਃ । ਪਾਤਾਲਭੂਤਲਸ੍ਵਰ੍ਗਾਭੋਗਭਾਸੁਰਕੋਟਰਃ
ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਧੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੋਣਾਪਵਰਕੋਦਰੇ । ਸ਼ੈਲਲੋष੍ਟਤਲੇ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਕੋ ਗਿਰਿਗ੍ਰਾਮਕਗਰ੍ਤਕਃ
ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜੀ ਪਥਰ 'ਤੇ, ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਖੱਡ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਦੀਸ਼ੈਲਵਨੋਪਗੂਢੇ ਸਾਗ੍ਨਿਸ੍ ਸਦਾਰਸ੍ ਸੁਤਵਾਨ੍ ਅਰੋਗਃ । ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਵਾਨ੍ ਰਾਜਭਯਾਦ੍ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਾਤਿਥਿਰ੍ ਧਰ੍ਮਪਰੋ ਦ੍ਵਿਜੋ ऽਭੂਤ੍
ਇਸ ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਦਾ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
ਵਿਤ੍ਤਵੇਸ਼ਵਯਃਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਵਿਭਵਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਯੇਵ ਸਦृਸ਼ੋ ਨ ਤੁ ਵਾਸਿष੍ਠਚੇਤਨਃ
ਧਨ, ਰੂਪ, ਉਮਰ, ਕਰਤਬ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਵਸਿष੍ਠ ਇਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾਭੂਤ੍ ਤਸ੍ਯਾਭੂਦ੍ ਇਨ੍ਦੁਸੁਨ੍ਦਰੀ । ਨਾਮ੍ਨਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਰੁਨ੍ਧਤੀ ਭਾਰ੍ਯਾ ਭੂਮਿਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਅਰੁਨ੍ਧਤੀ
ਉਹ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਇੰਦੁਸੁੰਦਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਵਿਤ੍ਤਵੇਸ਼ਵਯਃਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਵਿਭਵਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਸਮੇਵ ਸਾਪ੍ਯ੍ ਅਰੁਨ੍ਧਤ੍ਯਾ ਨ ਤੁ ਚੇਤਨਸਤ੍ਤਯਾ
ਧਨ, ਰੂਪ, ਉਮਰ, ਕਰਤਬ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਤਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਅਕृਤ੍ਰਿਮਪ੍ਰੇਮਰਸਾ ਵਿਲਾਸਾਲਸਗਾਮਿਨੀ । ਸਾਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰਸਰ੍ਵਸ੍ਵਮ੍ ਆਸੀਤ੍ ਕੁਮੁਦਹਾਸਿਨੀ
ਉਹ ਨਕਲੀ ਨਹੀਂ, ਸੱਚੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਖਿੜਦੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸੀ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਬੈਠੀ ਹੋਈ।
ਸ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਸਾਨੌ ਸਰਸਸ਼ਾਦ੍ਵਲੇ । ਕਦਾਚਿਦ੍ ਉਪਵਿष੍ਟਸ੍ ਸਨ੍ ਦਦਰ੍ਸ਼ਾਧੋ ਮਹੀਪਤਿਮ੍
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਢਲਾਨ ਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਸਮਗ੍ਰਪਰਿਵਾਰੇਣ ਯਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਖੇਟਕੇਚ੍ਛਯਾ । ਮਹਤਾ ਸੈਨ੍ਯਘੋषੇਣ ਮੇਰੋਰ੍ ਇਵ ਬਿਭਿਤ੍ਸਯਾ
ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫੌਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ।
ਚਾਮਰੈਃ ਕੀਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਪਤਾਕਾਭਿਰ੍ ਲਤਾਵਨਮ੍ । ਕੁਰ੍ਵਾਣਂ ਖਂ ਸਿਤਚ੍ਛਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲੈ ਰੌਪ੍ਯਕੁਟ੍ਟਿਮਮ੍
ਚਮਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਖੀਆਂ, ਚੰਦ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਝੰਡੀਆਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਤਖਤ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ।
ਅਸ਼੍ਵੀਯਾਗ੍ਨਿਪृषਤ੍ਪੂਰਪੂਰ੍ਣਰੇਣ੍ਵਭ੍ਰਵਰ੍ਣਵਤ੍ । ਹਾਸ੍ਤਿਕੋਤ੍ਤਮ੍ਭਿਤਕਰਵਾਟਾਟ੍ਟਾਲਕਗੋਪਿਤਮ੍
ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਉਠੀ ਹੋਈ ਰੇਤ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ; ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਅਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਠਾ ਰੱਖੇ ਸਨ।