ਆਸ੍ਥਾਨਂ ਪੂਰਯਾਮ੍ ਆਸੁਰ੍ ਮਹੀਪਾਲਾਨੁਯਾਯਿਨਃ । ਉਤ੍ਫੁਲ੍ਲਕਮਲਾਕੀਰ੍ਣਂ ਹਂਸਾ ਇਵ ਸਰੋਵਰਮ੍
ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸਿਂਹਾਸਨਸਮੀਪਸ੍ਥੇ ਹੈਮਵੇਤ੍ਰਾਸਨੇ ਸ਼ੁਭੇ । ਉਪਾਵਿਸ਼ਦ੍ ਅਸੌ ਲੀਲਾ ਲੀਲੇਵ ਸ੍ਮਰਚੇਤਸਿ
ਉਹ ਲੀਲਾ ਸੋਨੇ ਦੀ ਛੜੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਸੁੰਦਰ ਆਸਨ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਹੀ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਤਾਨ੍ ਨृਪਾਨ੍ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਏਵ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ । ਗੁਰੂਨ੍ ਆਰ੍ਯਾਨ੍ ਸਖੀਨ੍ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ ਸੁਹृਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਬਾਨ੍ਧਵਾਨ੍
ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ; ਵੱਡੇ, ਭਲੇ ਲੋਕ, ਦੋਸਤ, ਨੌਕਰ, ਚੰਗੇ ਚਾਹਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੋਕ ਵੀ ਵੇਖੇ।
ਸਕਲਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ ਏਵ ਸਾ ਸਮਵਲੋਕ੍ਯ ਮੁਦਂ ਪਰਮਾਂ ਯਯੌ । ਨृਪਤਿਰਾष੍ਟ੍ਰਜਨਃ ਖਲੁ ਜੀਵਤੀਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਯਾ ਚ ਬਭੌ ਸ਼ਸ਼ਿਵਚ੍ ਛ੍ਰਿਯਾ
ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੀ।
ਇਤ੍ਥਂ ਵਿਨੋਦਯਾਮੀਦਂ ਦੁਃਖਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਬੋਧਯਿਤ੍ਵੇਙ੍ਗਿਤੈਰ੍ ਭੂਪਾਨ੍ ਆਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾਥ ਸਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, 'ਆਓ ਇਸ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਰੱਜਾ ਦਿਆਂ', ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਚਲ ਪਈ।
ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਨ੍ਤਃਪੁਰਂ ਭਰ੍ਤੁਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ऽਨ੍ਤਃਪੁਰਮਣ੍ਡਪੇ । ਵਿਵੇਸ਼ ਪੁष੍ਪਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਚੇਤਿ ਸਾ
ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ, ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਗੁਪਤ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਅਹੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਮਾਯੇਯਮ੍ ਏਤੇ ऽਸ੍ਮਤ੍ਪੁਰਮਾਨਵਾਃ । ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਤਤ੍ਰ ਚੇਹ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਵਾਹ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ! ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹਨ।
ਤਾਲੀਤਮਾਲਹਿਨ੍ਤਾਲਮਾਲਿਤਾ ਗਿਰਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਮੀ । ਯਥਾ ਤਤ੍ਰ ਤਥੇਹਾਪਿ ਬਤ ਮਾਯੇਯਮ੍ ਆਤਤਾ
ਇਹ ਪਾਲਮ, ਤਮਾਲ ਤੇ ਹਿੰਤਾਲ ਦੇ ਪਹਾੜ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਹਨ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਯਥਾ ਸ਼ੈਲੋ ऽਨੁਭੂਯਤੇ । ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗੋ ऽਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਬਾਹਰ ਤੇ ਦਰਪਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਹਰ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਯਸ੍ ਸਰ੍ਗਃ ਕਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਃ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਃ । ਇਤਿ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਵਾਗੀਸ਼ੀਮ੍ ਅਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯੋਤ੍ਤਮਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਭਰਮ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਅਸਲ ਹੈ? ਇਸ ਉੱਚੇ ਸੰਦੇਹ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਵਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ।
ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਤਾਂ ਦੇਵੀਂ ਪੂਜਯਾਮ੍ ਆਸ ਸਾ ਤਦਾ । ਦਦਰ੍ਸ਼ ਚ ਪੁਰਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਕੁਮਾਰੀਰੂਪਧਾਰਿਣੀਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁਮਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ।
ਭਦ੍ਰਾਸਨਗਤਾਂ ਦੇਵੀਮ੍ ਉਪਵਿਸ਼੍ਯ ਪੁਰੋਗਤਾ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਮਹਾਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਲੀਲਾਪृਚ੍ਛਦ੍ ਭੁਵਿ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਭਦ੍ਰ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਸਲ ਦੀ ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਅਨੁਕਮ੍ਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਦੇਵਿ ਭਜਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਦ੍ਵੇਗਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਾਃ । ਤ੍ਵਯੈਵ ਕਿਲ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸ੍ਥਾਪਿਤੇਤਿ ਪੁਰਾਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਦੇ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਰੀਤ ਤੂੰ ਹੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।
ਤਦ੍ ਇਯਂ ਯਤ੍ ਪੁਰਾ ਪ੍ਰਹ੍ਵਾ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਿ । ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੋ ਨੂਨਂ ਸਫਲੋ ਮੇ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਗ੍ਰਹਃ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਰਵੋਚ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸ, ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਜਰੂਰ ਫਲ ਲੈਵੇਗੀ।
ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ੋ ਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨਃ ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਧਿਕਨਿਰ੍ਮਲਃ । ਯਸ੍ਯ ਯੋਜਨਕੋਟੀਨਾਂ ਕੋਟਯੋ ऽਵਯਵੋ ਮਨਾਕ੍
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਆਇਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੁੱਚਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਲੱਖਾਂ ਜੋਜਨ ਚੌੜੇ ਹਨ।
ਨਿਸ੍ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧੋ ऽਭਿਘਨੋ ਮृਦੁਰ੍ ਮਸृਣਸ਼ੀਤਲਃ । ਅਚੇਤ੍ਯਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਨਿਰ੍ਭਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਗ੍ਰਹਃ
ਉਹ ਆਇਨਾ ਬਿਨਾ ਜੋੜ ਦੇ, ਪੂਰਾ, ਨਰਮ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ। 'ਅਚੇਤਨ-ਚੇਤਨ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਕਲਨਾਕਾਸ਼ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਿਯਤਿਕ੍ਰਮਾਃ । ਯਤ੍ਰੇਮੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਨ੍ਤਿ ਪਰਾਂ ਪਰਿਮਿਤਿਂ ਗਤਾਃ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦਿਸਾ, ਸਮਾਂ, ਗਣਨਾ, ਆਕਾਸ਼, ਚਾਨਣ ਤੇ ਨਸੀਬ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਤ੍ਰਾਮ੍ਬ ਕृਤ੍ਰਿਮਾ ਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਸੌ ਵਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮਾ
ਹੇ ਮਾਂ, ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਸ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਥੇ ਕੀ ਬਣਾਵਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਕृਤ੍ਰਿਮਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਵਦ ਸੁਨ੍ਦਰਿ । ਕੀਦृਸ਼ਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਥਾਵਤ੍ ਕਥਯੇਤਿ ਮੇ
ਸੋਹਣੀਏ, ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਤੇ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਓ।
ਯਥਾਹਮ੍ ਇਹ ਤਿष੍ਠਾਮਿ ਤ੍ਵਂ ਚ ਦੇਵਿ ਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ਬਿਕੇ । ਅਸਾਵ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮਸ੍ ਸਰ੍ਗ ਇਤਿ ਦੇਵੇਸ਼ਿ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ ਤੇ ਤੂੰ, ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ, ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੈ, ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰਾਧੁਨਾ ਸ ਭਰ੍ਤਾ ਮੇ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸ ਕृਤ੍ਰਿਮਃ । ਅਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਯਤਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਪੂਰਕਃ
ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਕृਤ੍ਰਿਮੋ ऽਕृਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨ ਕਦਾਚਨ ਜਾਯਤੇ । ਨ ਹਿ ਕਾਰਣਤਃ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਸਦृਸ਼ਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸੁਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਅਮ੍ਬਿਕੇ । ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਆਦਾਤੁਮ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤਾ ਮृਦ੍ ਘਟਸ੍ ਤਜ੍ਜਸ੍ ਤਦਾਸ੍ਪਦਮ੍
ਅੰਬਿਕਾ, ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਤੀਜਾ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਘੜਾ ਉਸ ਦਾ ਥਾਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਹਿ ਯਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰਣੈਸ੍ ਸਹਕਾਰਿਭਿਃ । ਮੁਖ੍ਯਕਾਰਣਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਸ੍ਯਾਵਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੀ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਚ ਤ੍ਵਦ੍ਭਰ੍ਤृਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿ ਕਾਰਣਮ੍ । ਨ ਭੂਮਣ੍ਡਲਤੋ ਭੂਮਿਰ੍ ਜਾਤਾ ਤਤ੍ਰ ਵਰਾਨਨੇ
ਹੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਗਤਾ ਚਿਦ੍ ਇਤ ਉਡ੍ਡੀਯ ਕੁਤਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਇਹਭੂਤਲਮ੍ । ਸਹਕਾਰੀਣਿ ਕਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਰਣਾਨ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਥੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਥੇ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਸਾਥੀ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ?
ਕਾਰਣਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵੇ ऽਪਿ ਯਦ੍ ਏਤਿ ਸਹਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਕਾਰਣਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਣੇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਥੀ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ ਸਾ ਦੇਵਿ ਮਦ੍ਭਰ੍ਤੁਸ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਫਾਰਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਾ । ਸ੍ਮृਤੇਸ਼੍ ਚ ਕਾਰਣਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਸਰ੍ਗੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਗਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਯਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਿਰਜਣ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਰੂਪੈਵ ਯਥਾ ਤਜ੍ਜਸ੍ ਤਥੈਵ ਤੇ । ਭਰ੍ਤृਸਰ੍ਗੋ ऽਨੁਭੂਤੋ ਹਿ ਸ ਖਮ੍ ਏਵ ਤਥਾਬਲੇ
ਯਾਦ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਪਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਯਸ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਯਥਾ ਭਰ੍ਤੁਰ੍ ਮਮੋਦਿਤਃ । ਤਥੈਵੇਮਮ੍ ਅਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਸ ਸਰ੍ਗੋ ऽਤ੍ਰ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਯਾਦ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਸਿਰਜਣ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।