ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਕਨਕਾਙ੍ਗਦਮ੍ । ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਪੁष੍ਪਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚਿਲ੍ਲਤਾਗ੍ਰਫਲਂ ਜਗਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਧੁਰ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਬੇਲ ਉੱਤੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤੈਵ ਜਗਤ੍ਸਤ੍ਤਾ ਜਗਤ੍ਸਤ੍ਤੈਵ ਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਅਤ੍ਰ ਭੇਦਵਿਕਾਰਾਦਿ ਨ ਖੇ ਮਲਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਅਸਲ ਅਸਤਿਤਵ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਫਰਕ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
ਇਤੀਦਂ ਸਨ੍ਮਯਤ੍ਵੇਨ ਸਦ੍ ਅਸਦ੍ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ । ਅਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤਦਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੇ ਤਦ੍ ਏਵ ਵਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰ — ਸੱਚੇ ਤੇ ਝੂਠੇ — ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਉਹੀ ਹੈ।
ਅਵਯਵਾਵਯਵਿਤਾਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੌ ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਵਤ੍ । ਅਨੁਭੂਤ੍ਯਪਲਾਪਾਯ ਕਲ੍ਪਿਤੌ ਯੈਰ੍ ਧਿਗ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍
'ਹਿੱਸਾ' ਤੇ 'ਸੰਪੂਰਨ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੀ ਸਿੰਗ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾ ਹਨ — ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਜਗਦ੍ ਯਤ੍ਰ ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਨਦੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਚਿਦੇਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ੍ ਤਤ੍ਰੇਤਰਵਿਭ੍ਰਮੇ
ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ — ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਤੇ ਉਹ ਵਿਚ ਭੁਲਾਵਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਸ਼ਿਲਾਹृਦਯਪੀਨਾਪਿ ਸ੍ਵਾਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦੈਵ ਚਿਤ੍ । ਧਤ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਖਿਲਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾ
ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਠਿਕਾਣੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਨਿਕਰਾਕਾਸ਼ੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਲਵੋਪਮਃ । ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਮਤ੍ਤਾਤ੍ਮਤਾਤਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੋਲ੍ਲੇਖਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਲਈ 'ਤੂੰ', 'ਉਹ', 'ਮੈਂ', 'ਆਤਮਾ', 'ਹੋਣਾ' ਜਾਂ 'ਨਾ ਹੋਣਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਪਲ੍ਲਵਾਨ੍ਤਰਲੇਖੌਘਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਦ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਅਨ੍ਯਾਨਨ੍ਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਇਦਂ ਧਤ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਲਕੀਰਾਂ ਇਕਠੀਆਂ ਹਨ, ਐਸਾ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਇਕ-ਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਕਾਰਣੌਘਾਨਾਂ ਕਾਰਣਾਦਿਪਿਤਾਮਹਮ੍ । ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ऽਕਾਰਣਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਵੀ ਜਨਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਦੇ ਹੈ।
ਨ ਚਾਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ ਚਿਤੋ ਵਾਚਾਪਿ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਉਦੇਤੀਤਿ ਦृष੍ਟਂ ਬੀਜਾਦ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍
ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਨਾ-ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਗਗਨਮ੍ ਇਵ ਸੁਸ਼ੂਨ੍ਯਭੇਦਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਮਹਾਚਿਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ । ਪਰਮਪਦਮਯਂ ਸਮਸ੍ਤਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਭਵਾਨੁਭੂਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਵੰਡ ਤੇ ਪੂਰੀ ਖਾਲੀਤਾ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ—ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਸਭਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੋ ਗਈ।
ਜਗਦ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਯਥਾ ਹਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਮੌਕ੍ਤਿਕਮ੍ । ਵਿਮਲੇ ਭਾਤਿ ਖਾਤ੍ਮੈਵ ਜਗਚ੍ ਚਿਦ੍ਗਗਨੇ ਤਥਾ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਤ੍ਕੀਰ੍ਣੈਵ ਭਾਤੀਵ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਚਿਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਨ ਚ ਸੋਤ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਨ ਚੋਤ੍ਕਰ੍ਤਾਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਕਮਲ ਦੇ ਸਥੰਭ ਤੇ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਥੰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਉਕਰਾਈ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਉਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸਮੁਦ੍ਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਜਲਾਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਅਚ੍ਯੁਤਾ ਅਪਿ । ਵਿਦਿ ਵੇਦ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤੀਵ ਪਰੇ ਦृਸ਼੍ਯਵਿਦਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਭਰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ।
ਜਲਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸੂਰ੍ਯਾਭਾਜਾਲਕਾਰਚਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਜਗਦ੍ਭਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਣੁਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਥਾਚਲਾਃ
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਠੋਸ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਣੂ ਲਈ ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ਭਾਨਮ੍ ਅਭਾਨਾਭਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰੇਕਤਃ । ਜਲਸੂਰ੍ਯਾਂਸ਼ੁਜਾਲਂ ਤੁ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਨੁਭੂਤਿਦਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿਸ਼, ਜੋ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਨਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪੀਮਾਨਿ ਜਗਤਿ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਿ । ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦੀਨਿ ਨ ਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਇਸ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਹੇ ਸਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਕਾਸ਼ਰੂਪਿਣਿ । ਮਰੁਨਦ੍ਯਾਂ ਜਲਮ੍ ਇਵ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਇਸ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਾਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰੋਪਮੇ । ਮਰੌ ਸਰਿਦ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰੂਪਿਣੀ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਥੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਹੈ ਜੋ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਰਿਣੇਵ ਜਗਤਾ ਤੁਲਾਦੇਸ਼ੌ ਨ ਕੌਚਨ । ਪੂਰਿਤੌ ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਵ੍ਯੋਮ ਕੇਵਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਤੋਲ ਜਾਂ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਸਲ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ।
ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾਜ੍ਞਵਿਜ੍ਞਾਤਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਮ੍ । ਜਗਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮ੍ ਅਰ੍ਥੇ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਭਿਨ੍ਨਤਾ
ਅਜਾਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ 'ਜਗਤ' ਤੇ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, 'ਜਗਤ', 'ਬ੍ਰਹਮ' ਤੇ 'ਖ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਇਦਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਭਾਨੋਰ੍ ਭਾਨਂ ਨਭਃ ਪ੍ਰਤਿ । ਤਥਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਯਥਾ ਮੇਘਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਾਰਿਦਃ
ਇਹ ਚਿੱਤ ਤੇ ਅਚਿੱਤ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਮਕ, ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਬੱਦਲ ਅਸਲ ਬੱਦਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪੁਰਵਰਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਜਗਤ੍ ਪ੍ਰਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਗਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਜਗਦ੍ ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਕੇਵਲਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯੌ ਵ੍ਯੋਮਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦੌ ਪਰ੍ਯਾਯੌ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਨ੍ਮਯੌ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਗਤ ਜੋ ਅਜਾਣ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ-ਰੂਪ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। 'ਸ਼ੂਨ' ਤੇ 'ਅਕਾਸ਼-ਜਗਤ' ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਜਗਦਾਦੀਹ ਦृਸ਼੍ਯਕਮ੍ । ਅਨਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਨ ਜਗਤ, ਨ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਨ ਕੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼। ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਨਾਮਾ ਤੇ ਅਣਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ ਏਵ ਮਹਾਕਾਸ਼ਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਭਿਤ੍ਤਿਮਤ੍ । ਤਦ੍ ਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਣੁਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤੁਲਾਯਾਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਰਪੂਰਕਮ੍
ਜਗਤ ਆਪ ਹੀ ਵੱਡਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਥਾਂ ਜਾਂ ਤੂਲ, ਜੋ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਆਕਾਸ਼ਰੂਪਮ੍ ਏਵਾਚ੍ਛਂ ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਹਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯੋਮਮਯਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼-ਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਰੂਪ ਫੜਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਅਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਅਜੀਬ ਨਜ਼ਾਰਾ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਵਲੋਂ ਬਣੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ-ਸ਼ਹਿਰ।
ਅਤ੍ਰੇਦਂ ਮਣ੍ਡਪਾਖ੍ਯਾਨਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍ । ਨਿਸ੍ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਯਥੈषੋ ऽਰ੍ਥਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਤੇ
ਹੁਣ, ਮੰਡਪ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੋਭਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਅਰਥ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇਵੇਗਾ।
ਸਦ੍ਬੋਧਵृਦ੍ਧਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਮਾਸੇਨ ਵਦਾਸ਼ੁ ਮੇ । ਮਣ੍ਡਪਾਖ੍ਯਾਨਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਯੇਨ ਬੋਧੋ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਛੇਤੀ ਮੰਡਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।