ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ ਅਜਡਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵਲਨਂ ਚਿਦ੍ਵਾਰਿ ਨ ਨਿਖਾਤਗਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਲਹਿਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਹਿਲ-ਚਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਕਿਸੇ ਨਲ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਧਾਤੂਚ੍ਚੈਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਛृਙ੍ਗਮ੍ ਅਪਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਚਿਤ੍ਰਰਸੋਲ੍ਲਾਸਾ ਚਿਜ੍ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸਤਤੋਦਿਤਾ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਚੋਟੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉੱਚੀ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਬਣਾਈ ਹੋਈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੰਗੀਨ ਮਿੱਠੀ ਚਮਕ, ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਸਦੈਵ ਪ੍ਰਕਟਸ਼੍ ਚਿਦਾਲੋਕੋ ऽਮਲਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇਵਾਜ੍ਞੇ ਜ੍ਞੇ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਉਦਿਤਾ ਚਿਤਿਃ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਜਡੇषੁ ਜਾਡ੍ਯੇਨ ਪਦਂ ਸੌषੁਪ੍ਤਮ੍ ਆਗਤਾ । ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਤਥਾਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤਿਮਹਾਨਭਃ
ਆਪਣੀ ਸੁਸਤਤਾ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਮੂੜ੍ਹ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਕਾਸ਼ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਚਿੱਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਹਿ ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੈਕਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਉਹ ਚਾਨਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਵੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੈ।
ਚਿਦਾਲੋਕਮਹਾਰੂਪਂ ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਚਿਨ੍ਮਾਰੁਤਘਨਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਚ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਵੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੋਟੇ ਹਵਾ ਦੇ ਕੰਪਨ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ।
ਚਿਦ੍ਘਨਧ੍ਵਾਨ੍ਤਕृष੍ਣਤ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਚਿਦਰ੍ਕਾਲੋਕਦਿਵਸੋ ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਚ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹਨੇਰੀ ਦੀ ਕਾਲੀਅਤ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਵੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ।
ਚਿਤ੍ਕਜ੍ਜਲਰਜਸ਼੍ਸ਼ੈਲਪਰਮਾਣੁਰ੍ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਚਿਦਗ੍ਨ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਂ ਜਗਲ੍ਲੇਖਾ ਜਗਚ੍ ਚਿਚ੍ਛਙ੍ਖਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧੂੜ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਪਹਾੜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੂੰਦ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਾਂਪ ਦੀ ਚਿੱਟੀਅਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।
ਜਗਚ੍ ਚਿਚ੍ਛੈਲਜਠਰਂ ਚਿਜ੍ਜਲਦ੍ਰਵਤਾ ਜਗਤ੍ । ਜਗਚ੍ ਚਿਦਿਕ੍ਸ਼ੁਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ ਜਗਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦਾ ਪੇਟ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੀ ਨਰਮੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਜਗਚ੍ ਚਿਦ੍ਧਿਮਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ ਚਿਜ੍ਜ੍ਵਾਲਾਜ੍ਵਲਨਂ ਜਗਤ੍ । ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਸਰ੍ਪਿषਿ ਸ੍ਨੇਹੋ ਵੀਚਿਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸਰਿਤੋ ਜਗਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਦਾ ਠੰਡਾ ਹੋਣਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦੀ ਚਿਕਣਤਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਕਨਕਾਙ੍ਗਦਮ੍ । ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਪੁष੍ਪਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚਿਲ੍ਲਤਾਗ੍ਰਫਲਂ ਜਗਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਧੁਰ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਬੇਲ ਉੱਤੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤੈਵ ਜਗਤ੍ਸਤ੍ਤਾ ਜਗਤ੍ਸਤ੍ਤੈਵ ਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਅਤ੍ਰ ਭੇਦਵਿਕਾਰਾਦਿ ਨ ਖੇ ਮਲਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਅਸਲ ਅਸਤਿਤਵ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਫਰਕ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
ਇਤੀਦਂ ਸਨ੍ਮਯਤ੍ਵੇਨ ਸਦ੍ ਅਸਦ੍ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ । ਅਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤਦਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੇ ਤਦ੍ ਏਵ ਵਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰ — ਸੱਚੇ ਤੇ ਝੂਠੇ — ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਉਹੀ ਹੈ।
ਅਵਯਵਾਵਯਵਿਤਾਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੌ ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਵਤ੍ । ਅਨੁਭੂਤ੍ਯਪਲਾਪਾਯ ਕਲ੍ਪਿਤੌ ਯੈਰ੍ ਧਿਗ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍
'ਹਿੱਸਾ' ਤੇ 'ਸੰਪੂਰਨ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੀ ਸਿੰਗ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾ ਹਨ — ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਜਗਦ੍ ਯਤ੍ਰ ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਨਦੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਚਿਦੇਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ੍ ਤਤ੍ਰੇਤਰਵਿਭ੍ਰਮੇ
ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ — ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਤੇ ਉਹ ਵਿਚ ਭੁਲਾਵਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਸ਼ਿਲਾਹृਦਯਪੀਨਾਪਿ ਸ੍ਵਾਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦੈਵ ਚਿਤ੍ । ਧਤ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਖਿਲਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾ
ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਠਿਕਾਣੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਨਿਕਰਾਕਾਸ਼ੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਲਵੋਪਮਃ । ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਮਤ੍ਤਾਤ੍ਮਤਾਤਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੋਲ੍ਲੇਖਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਲਈ 'ਤੂੰ', 'ਉਹ', 'ਮੈਂ', 'ਆਤਮਾ', 'ਹੋਣਾ' ਜਾਂ 'ਨਾ ਹੋਣਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਪਲ੍ਲਵਾਨ੍ਤਰਲੇਖੌਘਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਦ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਅਨ੍ਯਾਨਨ੍ਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਇਦਂ ਧਤ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਲਕੀਰਾਂ ਇਕਠੀਆਂ ਹਨ, ਐਸਾ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਇਕ-ਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਕਾਰਣੌਘਾਨਾਂ ਕਾਰਣਾਦਿਪਿਤਾਮਹਮ੍ । ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ऽਕਾਰਣਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਵੀ ਜਨਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਦੇ ਹੈ।
ਨ ਚਾਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ ਚਿਤੋ ਵਾਚਾਪਿ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਉਦੇਤੀਤਿ ਦृष੍ਟਂ ਬੀਜਾਦ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍
ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਨਾ-ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਗਗਨਮ੍ ਇਵ ਸੁਸ਼ੂਨ੍ਯਭੇਦਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਮਹਾਚਿਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ । ਪਰਮਪਦਮਯਂ ਸਮਸ੍ਤਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਭਵਾਨੁਭੂਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਵੰਡ ਤੇ ਪੂਰੀ ਖਾਲੀਤਾ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ—ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਸਭਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੋ ਗਈ।
ਜਗਦ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਯਥਾ ਹਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਮੌਕ੍ਤਿਕਮ੍ । ਵਿਮਲੇ ਭਾਤਿ ਖਾਤ੍ਮੈਵ ਜਗਚ੍ ਚਿਦ੍ਗਗਨੇ ਤਥਾ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਤ੍ਕੀਰ੍ਣੈਵ ਭਾਤੀਵ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਚਿਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਨ ਚ ਸੋਤ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਨ ਚੋਤ੍ਕਰ੍ਤਾਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਕਮਲ ਦੇ ਸਥੰਭ ਤੇ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਥੰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਉਕਰਾਈ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਉਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸਮੁਦ੍ਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਜਲਾਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਅਚ੍ਯੁਤਾ ਅਪਿ । ਵਿਦਿ ਵੇਦ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤੀਵ ਪਰੇ ਦृਸ਼੍ਯਵਿਦਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਭਰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ।
ਜਲਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸੂਰ੍ਯਾਭਾਜਾਲਕਾਰਚਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਜਗਦ੍ਭਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਣੁਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਥਾਚਲਾਃ
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਠੋਸ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਣੂ ਲਈ ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ਭਾਨਮ੍ ਅਭਾਨਾਭਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰੇਕਤਃ । ਜਲਸੂਰ੍ਯਾਂਸ਼ੁਜਾਲਂ ਤੁ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਨੁਭੂਤਿਦਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿਸ਼, ਜੋ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਨਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪੀਮਾਨਿ ਜਗਤਿ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਿ । ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦੀਨਿ ਨ ਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਇਸ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਹੇ ਸਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਕਾਸ਼ਰੂਪਿਣਿ । ਮਰੁਨਦ੍ਯਾਂ ਜਲਮ੍ ਇਵ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਇਸ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਾਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰੋਪਮੇ । ਮਰੌ ਸਰਿਦ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰੂਪਿਣੀ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਥੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਹੈ ਜੋ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।