ਏਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਹਾਜੀਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਤਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਜੀਵਤ੍ ਕੋਟਿਮਹਾਕੋਟੀਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ — ਵੱਡਾ ਜੀਵ — ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਚੇਤ੍ਯਸਂਵੇਦਨਾਜ੍ ਜੀਵੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਯਾਤਿ ਸਂਸृਤਿਮ੍ । ਤਦਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਰੂਪਂ ਸ਼ਮਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸਂਸृਤੇਃ
ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਕਨਿष੍ਠਜੀਵਾਨਾਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਜੀਵਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮੈਃ । ਸਮੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯਜੀਵਤ੍ਵਂ ਤਾਮ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਇਵ ਹੇਮਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਮਬਾ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤੇ ਪਰਾਕਾਸ਼ੇ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਏष ਗਣੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ । ਖਾਤ੍ਮੈਵ ਸਨ੍ਨ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕਰਣਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਥੇ, ਅਨੰਤ ਉੱਚੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਮੂਹ ਵੀ, ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਚੰਭੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਿਸਲ, ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਚਮਤ੍ਕਾਰੋ ਯਸ੍ ਸਮਾਗਮ੍ਯਤੇ ਚਿਤਾ । ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਨਾਮਦੇਹਾਦਿ ਤਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਅਚੰਭਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਗੇ ਚਲ ਕੇ ਨਾਮ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤੋ ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਦਾਲੋਕਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਃ । ਸ ਏष ਭੁਵਨਾਭੋਗ ਇਤਿ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਹਨ—ਇਹ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਤਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਣਾਮਵਿਕਾਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ ਸੈਵ ਚਿਦ੍ ਅਵ੍ਯਯਾ । ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪ੍ਯਾਦ੍ ਅਭੇਦ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਵਿਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਉਹੀ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਿਲਾਸਾਤ੍ਮ ਸ੍ਵਤੋ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਦਨਂ ਚਿਤਃ । ਅਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਆਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਖੇਡ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਪਰਗਟ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈषਾ ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਤਤਾ ਚਿਤਃ । ਸਾ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵੈਨਾਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਂ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨੈਵਾਸ੍ਯਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵਾਰਿਵਤ੍ । ਜਗਦਨ੍ਤਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਣੁਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸੌ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਆਤਮ ਵਿੱਚ, ਆਤਮ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਆਤਮ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਉਹੀ ਉਹ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।
ਚਮਤ੍ਕਾਰਕਰੀ ਚਾਰੁ ਯਚ੍ ਚਮਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਚਿਤਿਃ । ਇਯਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਸ੍ਯੈਵ ਜਗਨ੍ਨਾਮ ਤਤਂ ਕृਤਮ੍
ਜੋ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਿੱਤ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ ਸੈਵ ਰਾਘਵ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦਿ ਚਿਦ੍ ਏਵਾਤੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵੇ ਕ੍ਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ
ਚਿੱਤ ਹੀ ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਦਵੈਤ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਜੀਵਹੇਤਾਵ੍ ਅਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੇ ਤ੍ਵਂ ਚਾਹਂ ਚੇਤਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ । ਸ਼ੇषਂ ਸਦਸਤੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਭਵੇਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ਮਕੋ ਭਵੇਤ੍
ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਨ 'ਤੂੰ' ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਪਰ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਅਰਥਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਾ ਯਥਾਦੌ ਕਲਿਤਾ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾ ਸਾ ਤਥੋਦਿਤਾ । ਅਭਿਨ੍ਨਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੇ ऽਥ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਪਜੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਭਿੰਨ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸਤਤਾ ਤੇ ਅਸਤਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
ਚਿਤ੍ਖਂ ਖਂ ਜਗਦੀਹਾਃ ਖਂ ਖਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਵਿਬੁਧਾਚਲਾਃ । ਖਾਕਾਰਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਰੂਪਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼, ਅਕਾਸ਼, ਦੁਨੀਆ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ, ਪਹਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਯੋ ਯਦ੍ਵਿਲਾਸਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਨ ਕਦਾਚਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਪਿ ਸਾਵਯਵਾਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੈਵਾਨਵਯਵੇ ਕਥਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੇਕਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇ ਹਨ ਵੀ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ?
ਚਿਤੇਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ ਚਿਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਤਤਾਕृਤੇਃ । ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਜਗਤੋ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਫੁਰਣਰੂਪਿਣਃ
ਚਿਤ ਜੋ ਸਦਾ ਅਸਰਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਰੂਪ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿਤ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਭੂਤਾਨਿ ਗਿਰਯੋ ਦਿਸ਼ਃ । ਇਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਰਚਨਾ ਚਿਤਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ, ਪਹਾੜ, ਦਿਸਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਚਿਤ ਦੀ ਅਸਲ ਦਾ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ; ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਚਿਤ ਦੇ ਤੱਤ 'ਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਾਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ । ਅਜਗਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭਾਵਾਭੇਦਾਜ੍ ਜਗਤ੍ ਕੁਤਃ
ਜਗਤ ਚਿਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੋ; ਚਿਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਗਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਜਗਤ ਚਿਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਿਤ ਮੁਰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤੇਰ੍ ਮਰਿਚਬੀਜਸ੍ਯ ਨਿਜਾ ਯਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ । ਸੈਵੈषਾ ਜੀਵਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਚਿਤ ਦੀ ਅਜੀਬ ਖੇਡ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਬੀਜ, ਉਹੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਅਸਲ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਕਚਨਂ ਯਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਨਂ ਚਿਤੇਃ । ਜੀਵਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਭਵਿष੍ਯਦਭਿਧੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਸੌ
ਚਿਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਕੰਪਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਯਚ੍ ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਕਲਨਂ ਸ੍ਵਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯਾਭਿਧਾਰ੍ਥਦਿਕ੍ । ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਿਕਾਰੈਸ੍ ਤਦ੍ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ऽਤੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਚਿਤ ਜਾਂ ਮਨ ਵਜੋਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਨਾਮ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣੋਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਭੇਦਃ ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਣੋਃ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਭਵੇਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਸ ਏਵ ਪੁਰੁषਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਲਹਿਰ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਪੁਂਸਾਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ ਏਵ ਚ । ਮਨਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਰੂਪਂ ਸਨ੍ ਨਾਨਾਨਾਨੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੀਵ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹੈ। ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਚ੍ਛਟਾ ਜਗਤ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਦਿਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਮਕ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਾਰਨ-ਕਰਮ ਆਦਿ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਅਚ੍ਛੇਦ੍ਯੋ ऽਹਮ੍ ਅਦਾਹ੍ਯੋ ऽਹਮ੍ ਅਕ੍ਲੇਦ੍ਯੋ ऽਸ਼ੋष੍ਯ ਏਵ ਚ । ਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਸਤਤਗਸ੍ ਸ੍ਥਾਣੁਰ੍ ਅਚਲੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮੈਂ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਸੜਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਭਿੱਜਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸੁੱਕਣ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਸਦਾ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹਾਂ—ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ।
ਵਿਵਦਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਵਿਵਦਨ੍ਤੁ ਤਥਾ ਭ੍ਰਮੈਃ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੋ ਨ ਵਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਏਤੇ ਜਾਤਾ ਵਿਗਤਵਿਭ੍ਰਮਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ। ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦੇ; ਪਰ ਜੋ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਭਰ ਆਏ ਹਨ।
ਦृਸ਼੍ਯੇ ਮੂਰ੍ਤੇ ऽਜ੍ਞਸਂਰੂਢੇ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਪृਥਗ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਨਾਮੂਰ੍ਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞਕਚਿਤੇ ਚਿਤ੍ਖੇ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਨਿ
ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਚਿਤ੍ਤਰੁਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਰਸਤਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤੀਃ ਕਾਲਾਦਿਨਾਮਿਕਾਃ । ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਾਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮਧੁਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸ੍ਵਮਞ੍ਜਰੀਃ
ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਅਕਾਸ਼, ਚਿੱਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ, ਆਪਣੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਚਿਤ੍ਕਰ੍ਮੁਕਮ੍ ਅਨਾਹਤਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਕਚਤਿ ਚਿਦ੍ਰਤ੍ਨਮ੍ ਅਪਕਾਰਣਮ੍
ਚਿੱਤ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਧਨੁ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਾਜੇ ਦੇ। ਚਿੱਤ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਰਤਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ।