ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਮਿਤੋ ਜੀਵਰਾਸ਼ਿਰ੍ ਆਹੋ ਅਨਨ੍ਤਕਃ । ਆਹੋਸ੍ਵਿਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਜੀਵਪਿਣ੍ਡੋ ऽਚਲੋਪਮਃ
ਕੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀਮਤ ਹੈ ਜਾਂ ਬੇਅੰਤ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਬੇਅੰਤ ਆਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ?
ਧਾਰਾਃ ਪਯੋਮੁਚ ਇਵ ਸ਼ੀਕਰਾ ਇਵ ਵਾਰਿਧੇਃ । ਕਣਾਸ੍ ਤਪ੍ਤਾਯਸ ਇਵ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਜੀਵਕਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ ਜਾਂ ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸਾ ਜੀਵ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਇਤਿ ਮੇ ਭਗਵਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਜੀਵਜਾਲਵਿਨਿਰ੍ਣਯਮ੍ । ਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਯਾ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਕਟੀਕੁਰੁ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ।
ਏਕ ਏਵ ਨ ਜੀਵੋ ऽਸ੍ਤਿ ਰਾਸ਼ੀਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵਃ ਕੁਤਃ । ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਂ ਸਮੁਡ੍ਡੀਯ ਪ੍ਰਯਾਤੀਤੀਵ ਤੇ ਵਚਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ; ਕਈਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਸੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਦਾ ਸਿੰਗ ਉੱਠ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਨ ਜੀਵੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਜੀਵਾਨਾਂ ਰਾਸ਼ਯਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਰਾਘਵ । ਨ ਚੈਕਃ ਪਰ੍ਵਤਪ੍ਰਖ੍ਯੋ ਜੀਵਪਿਣ੍ਡੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਨਾ ਕੋਈ ਜੀਵ ਹੈ, ਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨਾਸ੍ ਸਮਸ੍ਤਕਲਨਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਨ ਚ ਕਾਸ਼੍ਚਨ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਸ੍ਤੁ ਤਵਾਚਲਃ
‘ਜੀਵ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤੀਹ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਤਦ੍ ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਯਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਕਲਾਮ੍
ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਜੋ ਰੂਪ ਚਾਹੇ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਫੁਲ੍ਤਾਂ ਲਤਾਮ੍ ਇਵ । ਨਨੁ ਮੂਰ੍ਤਾਮ੍ ਅਮੂਰ੍ਤਾਂ ਵਾ ਤਾਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਫੁੱਲਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਨੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਚਨ੍ਤੀਂ ਤਾਂ ਨਿਯੋਜਯਤਿ ਵੇਦਨੇ
‘ਜੀਵ’, ‘ਬੁੱਧੀ’, ‘ਕਿਰਿਆ’, ‘ਹਲਚਲ’, ‘ਮਨ’, ‘ਦੁਅਤਾ’ ਤੇ ‘ਇਕਤਾ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਬੁਦ੍ਧੈਵਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਭਵੇਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਬੋਧਤਃ । ਅਬੋਧਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਯਾਤਿ ਨਾਸ਼ਂ ਨ ਤੁ ਸ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਦੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾਨ੍ਧਕਾਰੋ ਦੀਪੇਨ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ । ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਬੋਧਸ੍ਯੈਵਮ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਲੰਪ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਅਸਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਸਭਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜੀਵਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਵਿਭਾਗੋ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਹਾਚਿਤ੍ਸਾਰਰੂਪਧृਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਅਟੁੱਟ, ਬਿਨਾ ਵੰਡ, ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਅੰਤ, ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ।
ਸਰ੍ਵਾਨਨ੍ਤਤਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਕਾਚਿਦ੍ ਭੇਦਕਲ੍ਪਨਾ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਾ ਹਿ ਕਲਨਾ ਸਾ ਤਦ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਇਸ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੰਡ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਜੋ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
ਏਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨ੍ ਏਕਜੀਵੇਚ੍ਛਯਾਖਿਲਾਃ । ਜਗਜ੍ਜੀਵਾ ਨ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਹਾਜੀਵੈਕਤਾਵਸ਼ਾਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਹੈ।
ਮਹਾਜੀਵਾਤ੍ਮ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਂ ਯਥੇਚ੍ਛਮ੍ ਏਵੇਹ ਨਿਰ੍ਵਿਭਾਗਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਉਹ ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਭਿੰਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਵੇਚ੍ਛਤਿ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਨਸ਼੍ਯਤੀਚ੍ਛਾ ਚੇਦ੍ ਅਤੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਤਤ੍
ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ ਜੋ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇੱਛਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦਵੈਤ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਵਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਃ । ਅਨੇਨੇਤ੍ਥਂ ਹਿ ਭਵਤੀਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ
ਫਿਰ, ਦਵੈਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਯਾ ਤਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯਾ ਨਿਯਮੋ ਯਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਃ । ਤਂ ਵਿਨਾ ਨੋਦਯੋ ऽਨ੍ਯਾਸਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨੇਚ੍ਛੈਵ ਰੋਹਤਿ
ਉਸ ਮੁੱਢਲੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉੱਭਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਮੁੱਖ ਇੱਛਾ ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾ ਜੀਵਾਭਿਧਾਨਾਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯੇਚ੍ਛਾ ਫਲਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ । ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਨਿਯਮਾਨੁष੍ਠਾਨੇਨ ਵਿਨਾ ਤੁ ਨ
ਜਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਉਹੋ ਹੀ ਫਲ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਬਿਨਾ ਉਸ ਦੇ, ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਨਿਯਮਸ੍ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠੋ ਭਵੇਨ੍ ਨ ਚੇਤ੍ । ਤਤ੍ ਫਲਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨੇਹਿਤਾਨਾਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਪੱਕੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਫਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਏਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਹਾਜੀਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਤਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਜੀਵਤ੍ ਕੋਟਿਮਹਾਕੋਟੀਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ — ਵੱਡਾ ਜੀਵ — ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਚੇਤ੍ਯਸਂਵੇਦਨਾਜ੍ ਜੀਵੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਯਾਤਿ ਸਂਸृਤਿਮ੍ । ਤਦਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਰੂਪਂ ਸ਼ਮਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸਂਸृਤੇਃ
ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਕਨਿष੍ਠਜੀਵਾਨਾਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਜੀਵਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮੈਃ । ਸਮੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯਜੀਵਤ੍ਵਂ ਤਾਮ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਇਵ ਹੇਮਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਮਬਾ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤੇ ਪਰਾਕਾਸ਼ੇ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਏष ਗਣੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ । ਖਾਤ੍ਮੈਵ ਸਨ੍ਨ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕਰਣਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਥੇ, ਅਨੰਤ ਉੱਚੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਮੂਹ ਵੀ, ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਚੰਭੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਿਸਲ, ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਚਮਤ੍ਕਾਰੋ ਯਸ੍ ਸਮਾਗਮ੍ਯਤੇ ਚਿਤਾ । ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਨਾਮਦੇਹਾਦਿ ਤਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਅਚੰਭਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਗੇ ਚਲ ਕੇ ਨਾਮ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤੋ ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਦਾਲੋਕਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਃ । ਸ ਏष ਭੁਵਨਾਭੋਗ ਇਤਿ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਹਨ—ਇਹ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਤਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਣਾਮਵਿਕਾਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ ਸੈਵ ਚਿਦ੍ ਅਵ੍ਯਯਾ । ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪ੍ਯਾਦ੍ ਅਭੇਦ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਵਿਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਉਹੀ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਿਲਾਸਾਤ੍ਮ ਸ੍ਵਤੋ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਦਨਂ ਚਿਤਃ । ਅਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਆਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਖੇਡ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਪਰਗਟ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈषਾ ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਤਤਾ ਚਿਤਃ । ਸਾ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵੈਨਾਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਂ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨੈਵਾਸ੍ਯਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵਾਰਿਵਤ੍ । ਜਗਦਨ੍ਤਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਣੁਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸੌ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਆਤਮ ਵਿੱਚ, ਆਤਮ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਆਤਮ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਉਹੀ ਉਹ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।