ਸਰ੍ਵਸਂਹਾਰਖੇ ਤ੍ਵ੍ ਆਸੀਦ੍ ਯਦ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਾਧੇਯਂ ਤਤ੍ਰ ਨਾਧਾਰੋ ਨ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨ ਦ੍ਰष੍ਟृਤਾ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸ ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ, ਨਾ ਆਧਾਰਿਤ, ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਿਕਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਨ ਜਗਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜਗਤੀ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਵਾਖਿਲਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ; ਨਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਤੀ — ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਕਚਤਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਲਿਲਮ੍ ਇਵਾਵਰ੍ਤਤਯਾਤ੍ਮਨਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਨਰਮਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਸਦ੍ ਇਵੇਹਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਝੂਠਾ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਵਾਜਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ । ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰਾਮ੍ਬਰੋਦਰਮ੍
ਜਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਜੂਦ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਅਟੁੱਟ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ ਏਵ ਪਰਮੇ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਂ ਕਚਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਯਾ ਸਮਾਨਃ । ਸ ਹ੍ਯ੍ ਆਤਿਵਾਹਿਕਵਪੁਰ੍ ਨ ਤੁ ਭੂਤਰੂਪੀ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿ ਤੇਨ ਨ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਯਦਾ ਨ ਜਾਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਪ ਹੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪਹਿਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਖਾਲੀਪਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ। ਉਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਦੋਂ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇਤ੍ਥਂ ਜਗਦਹਨ੍ਤਾਦਿ ਦृਸ਼੍ਯਜਾਤਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਅਜਾਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਚ੍ ਚਾਸ੍ਤਿ ਪਰਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਜਗਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ—ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਰਵੋਚ ਹੈ।
ਪਰਮਾਕਾਸ਼ ਏਵਾਸੌ ਜੀਵਤਾਂ ਚੇਤਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਮ੍ਭੋਧਿਜਠਰੇ ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਮ੍ ਇਵ
ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਤੇ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਡੋਲ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਰੂਪਮ੍ ਅਜਹਦ੍ ਏਵ ਵੇਤ੍ਤੀਵ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ੈਲਾਦਾਵ੍ ਇਵ ਚਿਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਆਨ੍ਤਰੀ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਲਣ, ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪਤਾ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾ, ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੋਵੇ।
ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤੋ ਦੇਹੋ ਯੋ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮਨੋ ਮਹਾਨ੍ । ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਏਵਾਸੌ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਛਨਭੋਮਯਃ
ਵੱਡੇ ਸਰਵ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਸੁਖਮ ਵਾਹਨ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੈਲਾਭਸ੍ ਸ੍ਥਿਰਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰੋਪਮਃ । ਚਿਤ੍ਰਕृਤ੍ਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਥਚਿਤ੍ਰਸੈਨ੍ਯਸਮਾਕृਤਿਃ
ਇਹ ਅਟੱਲ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿਖਾਤਮਹਾਸ੍ਤਮ੍ਭਪੁਤ੍ਰਿਕੌਘਸਮੋਪਮਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕਾਸ਼ੇ ऽਨਿਖਾਤਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ
ਇਹ ਵੱਡੇ ਥੰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਰੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗੱਡੇ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਵੀ ਗੱਡੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਥੰਮ ਤੇ ਖੜੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ।
ਆਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਾਨਾਂ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਾਮ੍ ਅਭਾਵਾਦ੍ ਅਪਕਾਰਣਃ
ਪਹਿਲਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ 'ਆਪੋ-ਆਪ' ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਫਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇष੍ਵ੍ ਆਦ੍ਯਾਃ ਕਿਲ ਪਿਤਾਮਹਾਃ । ਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਕਰ੍ਮ ਤੇषੁ ਕਿਮ੍
ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਵਜ ਸਾਰੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਛਲਾ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮੋਕ੍ਤਵ੍ਯ ਏਵ ਕੁਡ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਦृਸ਼੍ਯੋ ऽਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਨ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨ ਚ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਨ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚ
ਇਹ ਕੰਧ ਵਰਗਾ ਆਪਾ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਦਿਸਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏष ਏਵ ਸਃ । ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਜੀਵਾਲੀ ਦੀਪਾਲੀ ਦੀਪਕਾਦ੍ ਇਵ
ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੀਵੇ ਜਗਦੇ ਹਨ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਕਿਲੈਤਿ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਦਿਮਾਨ੍ ਇਵ ਨਿष੍ਕੁਡ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾ
ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਪਰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਵਾਲੀ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਸੁਪਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦਾਜ੍ ਜੀਵਾਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮੀ । ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵਾਚ੍ ਚ ਸ ਏਵ ਤੇ
ਇਸ ਪਰਛਾਂਵੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵੇ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਮ੍ । ਏਕਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਤੋ ਨਾਨ੍ਯਃ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਗਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭਰਮ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਦ੍ਯੋ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮਾ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਗਤਾ । ਜੀਵਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ ਏਵੇਤ੍ਥਂ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਯਤਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਰਾਟ ਹੈ; ਵਿਰਾਟ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਮਿਤੋ ਜੀਵਰਾਸ਼ਿਰ੍ ਆਹੋ ਅਨਨ੍ਤਕਃ । ਆਹੋਸ੍ਵਿਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਜੀਵਪਿਣ੍ਡੋ ऽਚਲੋਪਮਃ
ਕੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀਮਤ ਹੈ ਜਾਂ ਬੇਅੰਤ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਬੇਅੰਤ ਆਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ?
ਧਾਰਾਃ ਪਯੋਮੁਚ ਇਵ ਸ਼ੀਕਰਾ ਇਵ ਵਾਰਿਧੇਃ । ਕਣਾਸ੍ ਤਪ੍ਤਾਯਸ ਇਵ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਜੀਵਕਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ ਜਾਂ ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸਾ ਜੀਵ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਇਤਿ ਮੇ ਭਗਵਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਜੀਵਜਾਲਵਿਨਿਰ੍ਣਯਮ੍ । ਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਯਾ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਕਟੀਕੁਰੁ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ।
ਏਕ ਏਵ ਨ ਜੀਵੋ ऽਸ੍ਤਿ ਰਾਸ਼ੀਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵਃ ਕੁਤਃ । ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਂ ਸਮੁਡ੍ਡੀਯ ਪ੍ਰਯਾਤੀਤੀਵ ਤੇ ਵਚਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ; ਕਈਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਸੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਦਾ ਸਿੰਗ ਉੱਠ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਨ ਜੀਵੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਜੀਵਾਨਾਂ ਰਾਸ਼ਯਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਰਾਘਵ । ਨ ਚੈਕਃ ਪਰ੍ਵਤਪ੍ਰਖ੍ਯੋ ਜੀਵਪਿਣ੍ਡੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਨਾ ਕੋਈ ਜੀਵ ਹੈ, ਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨਾਸ੍ ਸਮਸ੍ਤਕਲਨਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਨ ਚ ਕਾਸ਼੍ਚਨ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਸ੍ਤੁ ਤਵਾਚਲਃ
‘ਜੀਵ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤੀਹ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਤਦ੍ ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਯਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਕਲਾਮ੍
ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਜੋ ਰੂਪ ਚਾਹੇ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਫੁਲ੍ਤਾਂ ਲਤਾਮ੍ ਇਵ । ਨਨੁ ਮੂਰ੍ਤਾਮ੍ ਅਮੂਰ੍ਤਾਂ ਵਾ ਤਾਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਫੁੱਲਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਨੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਚਨ੍ਤੀਂ ਤਾਂ ਨਿਯੋਜਯਤਿ ਵੇਦਨੇ
‘ਜੀਵ’, ‘ਬੁੱਧੀ’, ‘ਕਿਰਿਆ’, ‘ਹਲਚਲ’, ‘ਮਨ’, ‘ਦੁਅਤਾ’ ਤੇ ‘ਇਕਤਾ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਬੁਦ੍ਧੈਵਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਭਵੇਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਬੋਧਤਃ । ਅਬੋਧਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਯਾਤਿ ਨਾਸ਼ਂ ਨ ਤੁ ਸ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਦੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।