ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾਨ ਏਵੈਤੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ । ਯਥਾ ਤੇ ਮਨ੍ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਮੇ ਸਰ੍ਗਾਸ੍ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜੀਵ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਹਨ.
ਅਹਮਾਦਿਰ੍ ਅਯਂ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਨਦੋषਤਃ । ਵੇਤਾਲ ਇਵ ਬਾਲਾਨਾਂ ਗਤੋ ਵੈ ਵਜ੍ਰਸਾਰਤਾਮ੍
ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੱਕੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੈਤਾਲ ਅਸਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ.
ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ ਤੁ ਕਾਲੇਨ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨੈਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਵਾਸਨਾਤਾਨਵਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਬਨ੍ਧੌ ਦੂਰਗਤੇ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਮਤਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਘਨਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਮਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਿਧੇਰ੍ ਆਦੇਯਭਾਵਨਾ
ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਪਕੜ ਵੀ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗਣ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤੀਮਾḫ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾਸ੍ ਸਕਲਾ ਦृਸ਼੍ਯਦृष੍ਟਯਃ । ਯਥਾ ਮਰੁਨਦੀਵੇਗਵਾਰਿਗ੍ਰਹਣਬੁਦ੍ਧਯਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਸੋਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਮਾਯਣਪ੍ਰਾਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰਤਃ । ਏਤਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਿਮ੍ ਏਤਾਵਤਿ ਦੁष੍ਕਰਮ੍
ਵੱਡੇ ਰਾਮਾਯਣ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਔਖੀ ਗੱਲ ਹੈ?
ਸਂਸਾਰਵਾਸਨਾਭਾਵਰੂਪਸਤ੍ਯਾ ਤੁ ਯਸ੍ਯ ਧੀਃ । ਮਨ੍ਦਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਨਿਰਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਾ ਸ ਸ਼੍ਵਾ ਕੀਟੋ ऽਥ ਵਾਨਰਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਾਹ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕੁੱਤੇ, ਕੀੜੇ ਜਾਂ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਭੋਗਾਭੋਗẖ ਕਿਲਾਯਂ ਯਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਨਾ । ਕੀਦृਸ਼ੋ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੀਦृਕ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਸੇਵਿਨਾ
ਸੁਖ-ਅਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁਧਿ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਮਹਾਰਾਮਾਯਣਪ੍ਰਾਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰਤਃ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਲਤੋਦੇਤਿ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਹਿਮੋਪਮਾ
ਮਹਾਂ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਠੰਢਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਤੇ ਹਿਮ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਲਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਬਨ੍ਧਸ੍ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤਾ । ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਨਾਰ੍ਥਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਹੋ ਲੋਕਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਖਤਾ
ਮੁਕਤੀ ਮਨ ਦੀ ਠੰਢਕ ਹੈ, ਤੇ ਬੰਧਨ ਮਨ ਦੀ ਤਪਸ਼। ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਚਾਹ ਨਹੀਂ, ਹਾਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ!
ਅਯਂ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਵਿषਯੈਰ੍ ਵਸ਼ੀਕृਤḫ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਧਨਲੋਲੁਭੋ ਜਨਃ । ਯਥਾਰ੍ਥਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਤਸ੍ ਸੁਖੀਭਵੇਨ੍ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵਿਚਾਰਣਾਦ੍ ਅਤਃ
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਸਪਰ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬੋਲ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਨ੍ਹਾਉਣ ਗਿਆ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।