ਸ ਏष ਕਥ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਕਾਸ਼ਰੂਪਵਾਨ੍ । ਅਸਦ੍ ਏਵਾਸਤੋ ਬੀਜਂ ਜਗਤੋ ਵਿਗਤਾਕृਤਿ
ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਸੋਚ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਝੂਠ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਏਵਂ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਦੇਹੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਮਲਂ ਨਭਃ । ਤਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰੁषਾਕਾਰਸ੍ ਸਨ੍ਨ੍ ਏਵਾਸਦ੍ਵਪੁਸ੍ ਸਦਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਪਨ-ਮਾਨਵ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਾ ਝੂਠੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਮੂਰ੍ਤਿਰਹਿਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਵਾਨ੍ । ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਯẖ ਕਿਲ ਕੁਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਖੇ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੋਚ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
ਭਵਨ੍ਮਨੋ ਯਥਾਕਾਸ਼ਪੁਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਤਥਾ ਮਨੋ ਵਿਰਿਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਤਤ੍ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਯੋ ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਸ੍ ਤਤ੍ ਸ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਿਲ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਹੈ, ਉਹਨਾ ਹੀ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਵੇਖੇ?
ਸ ਯਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ ਤਾਦृਕ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਖਾਲੀ ਸਵਭਾਵ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ऽਸ੍ਯ ਚਿਰਕਾਲੈਕਭਾਵਨਾਤ੍ । ਘਨੀਭੂਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤḫ ਪੁष੍ਟਸ੍ ਸੁਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਨ੍ਦਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦਿੱਖ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਲੰਬਾ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਤਚ੍ ਚਿਰਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸਰ੍ਗਾਨੁਭਵਨਂ ਭੂਰਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਉਸ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਲਈ, ਲੰਮੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—even ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ, ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਗਤਂ ਪ੍ਰਕਟਤੋਤ੍ਕਰ੍षਾਦ੍ ਆਧਿਭੌਤਿਕਦੇਹਤਾਮ੍ । ਤੇਨੈਵ ਸਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤੋ ਭੇਦਸਨ੍ਤਤਿਭਾਸੁਰਃ
ਜਦ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋਸ੍ ਤਯੋਃ । ਅਜਾਤਯੋਰ੍ ਏਵ ਸਦਾ ਤਦ੍ ਆਤ੍ਮਜਗਤੋਰ੍ ਦ੍ਵਯੋਃ
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਸਦਾ ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੇ—ਜੋ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਉਹ ਆਪ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ, ਸਦਾ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ।
ਅਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ ਏਵ ਭृਸ਼ਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਾਮ੍ਬਰਯੋਰ੍ ਇਵ । ਐਕਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨੈਵ ਲਸਤੋḫ ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਯੋਰ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਅਟੁੱਟ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕਤਾ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਵਾਂਗ।
ਵੇਤ੍ਤਿ ਭੂਤਮਯਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਨ ਤੁ ਵਾਸ੍ਤਵਮ੍ । ਤਥਾ ਯਥਾ ਤ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਸਤੋ ऽਸਤਃ
ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਤਤਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਾਂ ਤੇਨ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਕਾẖ ਕृਤਾਃ । ਅਭਿਧਾḫ ਪਞ੍ਚ ਚਿਤ੍षष੍ਠਾ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ—ਧਰਤੀ ਆਦਿ—ਬਣੇ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਛੇਵੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਯਥਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯ ਏਵਾਯਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਸਤ੍ਯ ਏਵ ਤੇ । ਤਥਾਸਾਵ੍ ਆਤ੍ਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਤਵਾਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਬਣੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੱਚੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ।
ਸ ਸ੍ਵਯਂ ਚਿਨ੍ਮਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼੍ ਚਿਦਮ੍ਬਰਮ੍ । ਅਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਵ ਤੌ ਨਾਸ਼ੋਦ੍ਭਵੌ ਸ੍ਥਿਤੌ
ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਚਿੱਤ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਨਾਸ ਜਾਂ ਟਿਕਾਉ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਯਥੈਵ ਤਨ੍ਮਨਸ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਤਦਂਸ਼ਾਸ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤੇ । ਤਥੈਵ ਤਤ੍ਕृਤਾਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਰੁਦ੍ਰਾਰ੍ਕੇਨ੍ਦ੍ਰਮਰੀਚਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਨ ਉਸ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਸੱਚ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀਆਂ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਸੱਚ ਹਨ।
ਏਵਂਸ੍ਥਿਤੇ ਜਗਜ੍ਜਾਲਂ ਤਨ੍ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਚ੍ ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਘਨਂ ਚਿਤਿ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ ਮਨ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਖਾਲੀ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾ ਪਦਾਰਥ, ਸਾਫ ਚਿੱਤ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਵ੍ਯੋਮ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ਰਿਰ੍ ਯਥਾ ਨਭਃ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਚ੍ ਚੈਵ ਖਮ੍ ਏਵਾਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਾਕृਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਪਹਾੜ ਨਭ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਚਤੋ ऽਨਿਸ਼ਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ । ਸਰ੍ਗਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਦृਸ਼ੋ ਮੁਧੈਵਾਤ੍ਰੋਦਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰਚਨਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇੱਥੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਕਿਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਸ੍ਯ ਤਵ ਵਾ ਮਮ ਵਾਨਘ । ਜਗਤੋ ਵਾਪਿ ਜਾਯੇਤ ਕਿਂ ਵਾ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਮੇ ਵਦ
ਬੇਅਬਰਾ, ਦੱਸੋ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍ ਅਪਾਰ੍ਥਕਾਃ । ਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਬ੍ਰੂਹਿ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਭਯਾਦਯਃ
ਫਿਰ ਦੱਸੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਭ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਲਾਲਚ, ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਡਰ—ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ?
ਵਸ੍ਤੁਤੋ ऽਙ੍ਗ ਨ ਸਰ੍ਗਾਦਿਰ੍ ਨ ਸਰ੍ਗੋ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਰ੍ਗਤਾ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਕृਦਾਭਾਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਸਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਰਚਨਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਅਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਵਿਪੁਲਾਭੋਗੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛਚਿਜ੍ਜਲਪੂਰਿਤੇ । ਕਲਨਾਪਙ੍ਕਕਲਿਲੇ ਭਵਿष੍ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਦਰ੍ਦੁਰੇ
ਜਿੱਥੇ ਖਾਲੀਪਣ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਸੁਖ-ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਡੱਡੂ ਵਿੱਚ—
ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਯਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਖਾਤ੍ਮਨੋ ਗਗਨਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬੀਜਾਦ੍ ਇਯਂ ਜਾਤਾ ਭੂਰਿਭੂਤਸ਼ਿਲਾਵਲਿਃ
ਅਮਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਬੀਜ ਤੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਲੜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਹ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯੁਪ੍ਤਂ ਚ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਨ ਬੀਜਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨੋ ਜਾਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਖੇਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੁਝ ਬੀਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਉੱਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਵਲਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਤ੍ਰ ਪੁष੍ਟਾਸ੍ ਤਾ ਵਿਬੁਧਾਦਯਃ । ਯਾਸ੍ ਤੁ ਵਰ੍ਣੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾ ਏਤਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਬੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਯਃ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਪੱਥਰ-ਵਾਂਗ ਬਣੇ ਹਨ ਤੇ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਹਨ; ਜੋ ਰੰਗ-ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਬੁੱਧੀਆਂ ਹਨ।
ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਰ੍ਧਪਕ੍ਵਾਸ੍ ਤਾ ਏਤਾ ਨਰਨਾਗਾਦਿਜਾਤਯਃ । ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਆਸ਼੍ਯਾਨਾ ਰਜੋਨष੍ਟਾਸ੍ ਤਾẖ ਕ੍ਰਿਮਿਸ੍ਥਾਵਰਾਦਯਃ
ਜੋ ਅਧ-ਪੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੀੜੇ, ਰੁੱਖ-ਪੌਦੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅਚਲ ਜੀਵ ਹਨ।
ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਗੁਰ੍ਵ੍ਯḫ ਫਲੈਰ੍ ਹੀਨਾਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਕਾਰਾẖ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਾਃ । ਅਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਿਣ੍ਯਸ੍ ਤਾḫ ਪਿਸ਼ਾਚਾਦਿਕਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜੋ ਹਲਕੀਆਂ ਹਨ, ਫਲ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ, ਰੂਪ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਸੀ, ਉਹ ਪਿਸਾਚ ਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਨਸ੍ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਰ੍ਯਨੁਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਤਾਸ੍ ਤਥੇਚ੍ਛਾ ਵਿਰਿਞ੍ਚਸ੍ਯ ਤਥਾ ਰਾਮ ਤਦੋਦਿਤਾਃ
ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ縛ੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਰਾਮਾ, ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਰੂਪਿਣ੍ਯੋ ਭੂਤਜਾਤਯਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਿਨ੍ਯḫ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤਾਤ੍ਮਿਕਾਃ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।