ਅਤ੍ਰ ਤੇਜਃਕਣੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤਤਿ ਚਿਨ੍ਤਯਾ । ਤਮ੍ ਏਵੋਚ੍ਛੂਨਮ੍ ਇਵ ਸਦ੍ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਮ੍ਬਰੇ
ਇੱਥੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇਕ ਕਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ।
ਅਸਦ੍ ਏਵ ਸਦਾਕਾਰਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਯਥਾ ਸ਼ਸ਼ਮ੍ । ਤਮ੍ ਏਵ ਭਾਵਯਨ੍ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਰੂਪਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਏਕ ਏਵ ਦ੍ਵਿਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮृਤਿਬੋਦ੍ਧृਵਤ੍
ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਤੋਂ ਦੋ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਂਗ।
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਦਤ੍ਤੇ ਤਤਸ੍ ਤਾਰਕਤਾਂ ਵਿਦਨ੍ । ਯਥਾਭਾਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥਭਾਵਿਤਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਤਃ
ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਠੋਸਤਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਰਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਖ ਏਵ ਖਾਤ੍ਮਾ ਸਤਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਪਾਨ੍ਥਤਾਮ੍
ਇਹ ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਭਾਵ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਰਕਾਕਾਰਮ੍ ਆਕਾਰਂ ਭਾਵਿਦੇਹਾਭਿਧਂ ਤਤਃ । ਭਾਵਯਨ੍ ਯਾਤਿ ਤਦ੍ਭਾਵਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾਮ੍ ਇਵ
ਤਾਰਾ-ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯੇਵ ਤਦ੍ ਬਾਹ੍ਯਂ ਤਤਸ੍ ਤਾਰਕਕੋਟਰੇ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਭਾਤਿ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥੋ ऽਪਿ ਪਰ੍ਵਤੋ ਮਕੁਰੇ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤਾਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਚਾਨਣ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕੂਪਸਂਸ੍ਥਂ ਯਥਾ ਦੇਹਂ ਸਮੁਦ੍ਗਕਗਤਂ ਚ ਵਾ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯੋਸ੍ ਸਂਵਿਦ੍ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਜੀਵਕੋ ऽਣੁਕੇ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਖਰੂਪਤਾਰਕਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥੋ ਜੀਵੋ ਯਚ੍ ਚੇਤਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਜ੍ਞਾਨਸਨ੍ਤਾਨਰੂਪਕਮ੍
ਜੀਵ, ਠੋਸ ਤੇ ਤਾਰੇ-ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਤਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਾਰਕਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਗਃ । ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੇ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਭਾਵੇਨ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਪ੍ਰਸਰਤੀਵ ਖੇ
ਉਥੋਂ, ਜਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਸ਼, ਜੋ ਤਾਰੇ ਵਰਗੇ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਲਈ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਰਨ੍ਧ੍ਰਦ੍ਵਯੇਨੇਵ ਭਾਵਿਬਾਹ੍ਯਾਭਿਧਂ ਪੁਨਃ । ਯੇਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਨ੍ ਨੇਤ੍ਰਯੁਗ੍ਮਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਫਿਰ, ਦੋ ਛੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਮੁੜ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਖਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਯੇਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਸਾਸ੍ਯ ਤ੍ਵਗ੍ ਯਚ੍ ਛृਣੋਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ ਤੁ ਸਾ । ਯੇਨ ਜਿਘ੍ਰਤਿ ਤਦ੍ ਘ੍ਰਾਣਂ ਸ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਮੜੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੱਕ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਦਨਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਰਸਨਾਮ੍ਨੋਲ੍ਲਸਿष੍ਯਤਿ । ਯਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤਿ ਸ ਤਦ੍ ਵਾਯੁਚੇष੍ਟਾਃ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਰਜਮ੍
ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਭ ਆਖੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਹਨ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਜਾਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਭਾਵਯਨ੍ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਾਤ੍ਮਾ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬਰਮ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੂਪ, ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਤਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਾਵਯਂਸ੍ ਤੇਜਸਃ ਕਣੇ । ਅਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤੇ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦਧृਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਜ ਦੇ ਕਣ ਦੀ ਵਧਾਈ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮ, 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਝੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਚ ਵਰਗਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨਾਕੁਲਤਾਂ ਗਤਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਾਤ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ਤਦੇਹਾਮ੍ਬਰਾਕृਤਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ 'ਜੀਵ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਕੇ, ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ-ਦੇਹ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਪੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਕਲ੍ਪਨਾਤ ਆਕਾਰਮ੍ ਅਣ੍ਡਸਂਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਲਗਤਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਟ੍ਸ੍ਵਰੂਪਿਣਮ੍
ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵ-ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਕਲਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਆਤ੍ਮਗਰ੍ਭਗृਹਂ ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ਯਥਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾਤ੍ਮਕਃ
ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਗਰਭ-ਘਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲਨਾਵੇਦਨਂ ਸ ਤਤ੍ । ਭਾਵਯਞ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਨਿਰ੍ਮਾਤਾ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰ੍ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਉਹ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਲਪਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੋ ऽਸਾਵ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯੇ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮੇ । ਅਸਤ੍ਯ ਏਵ ਕਚਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇषੂਡ੍ਡਯਨਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਸੁਖਮ ਦੇਹ, ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਦ੍ਭੂਤ ਏਵਾਸੌ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਭੁਰ੍ ਆਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਕਾਰਿਣਿ ਭ੍ਰਮੇ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਨ ਚ ਜਾਤਂ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਆਕਾਰ ਧਾਰ ਲੀ, ਤਦ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਕੁਝ ਜੰਮਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਸ਼ਙ੍ਕਿਤਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰਾਕਾਰਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਦ੍ ਅਪਿ ਨੈਵ ਸਤ੍
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਕਾਸ਼ ਸਦਾ ਨਿਰੋਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਡੋਲਣ ਦੇ; ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਂ ਚ ਏਤਦ੍ ਖੇ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਕृਤਂ ਚਾਨੁਭੂਤਂ ਚ ਨ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਅਜੀਬ ਚਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਾ ਇਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਕਲ੍ਪੇ ਵਿਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍ । ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੀ ਕਾਚਿਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਸਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ
ਵੱਡੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਕੋਈ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ; ਉਹ ਕਾਰਣ ਆਪ-ਜੰਮੇ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨ ਯਾਦृਕ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਾਦृਕ੍ ਤਜ੍ਜਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਨਾਦ੍ਯਨੁਭਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਯ ਏਵਾਵਨਿਤਾਦਿਭਿਃ
ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪ-ਜੰਮਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯਾਦ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਅਨੁਭਵ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨੁਭੂਤਂ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਬੋਧੇ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍ । ਸ੍ਮृਤਂ ਸਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਸਰ੍ਵਦੈਵੇਦृਸ਼ਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਤੇ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰੋਲ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ ਤੋਯੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਨਾਮ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ ਸਰ੍ਗੋ ऽਸ੍ਤਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਘਲਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਏਵਮ੍ ਇਯਂ ਪ੍ਰੌਢਾ ਸਰ੍ਗ ਏਵਮ੍ ਅਯਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਨਾਮ ਭਾਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮੈਵਾਪਨਿਰ੍ਮਿਤਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ।
ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਏਵਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਖਾਤ੍ਮ ਨਿਰ੍ਭਿਤ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਨਿਰਾਧਾਰਂ ਨਿਰਾਧੇਯਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਚੈਕ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੰਡ ਹੈ, ਨਾ ਭਟਕਣ; ਨਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਟਿਕਾਣਾ, ਨਾ ਦੂਜਾ, ਨਾ ਇਕਤਾ।
ਜਗਤ੍ਸਂਵਿਦਿ ਜਾਤਾਯਾਮ੍ ਅਪਿ ਜਾਤਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਚ੍ਛਮ੍ ਏਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।