ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਦ੍ਰੂਪਬਾਲਸ੍ਯ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਮਹੀਤਲਾਦਿਕਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਸਰ੍ਗਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਜਿਸ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰੂਪਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਂ ਜਗਤ੍ । ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤੁ ਨ ਪਿਣ੍ਡਾਤ੍ਮ ਨ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਨ ਭਾਸੁਰਮ੍
ਚਿੱਤ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਸੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਠੋਸ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ, ਨਾਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ।
ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੋषਿ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਿਰਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਦ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹੀ ਪਛਾਣ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਇਤਨੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਣਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹੋ।
ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਕਚਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਭੂਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ਮ ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵੇਖਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ, ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਏਕਤਾ।
ਮਣਿਰ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪੀਤਾਦਿਕਾਸ੍ ਤ੍ਵਿषਃ । ਅਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਕੁਰੁਤੇ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਥਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ, ਪੀਲਾ ਆਦਿ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਨ ਚ ਰੂਪਂ ਸਮੁਜ੍ਝਤਿ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਮਾਨਸਂ ਨੇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਮਹੀਤਲਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਮਹੀਤਲਮ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤਲਂ ਵ੍ਯੋਮ ਯਥਾਮਲਤਲਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਪਰਛਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਮਾਤ੍ਰਕਚਨਂ ਤਤ੍ ਤਦਾ ਮੇ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਭੂਮਣ੍ਡਲਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਖਮ੍ ਏਵ ਵਿਤਤਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਵਾਂਗ, ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੁੱਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਸੀ।
ਇਦਂ ਭੂਮਣ੍ਡਲਂ ਤਚ੍ ਚ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਹਾਚਿਤੇਃ । ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਏਵ ਕਚਤਿ ਤਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗੋਲ, ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਚਿਰਕਾਲਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ । ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਿਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ ਨ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ ਨੇਦਂ ਨ ਤਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਾ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ।
ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਭੂਤਜਾਲਾਨਾਂ ਕਾਲਤ੍ਰਿਤਯਭਾਵਿਨਾਮ੍ । ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਨੋਰਾਜ੍ਯਦਸ਼ਾਸ੍ਥਿਤੌ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਝਣ, ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਤਾਨਿ ਚ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਯਾਨਿ ਚ । ਭੂਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਤਾਙ੍ਗਤਃ
ਜੋ ਜੀਵ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਹੋਣਗੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਭੂਮੰਡਲ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਇਕੋ ਹੀ ਸਤਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਅਹਮ੍ ਏਵ ਸਮਗ੍ਰਾਣਿ ਤੇषਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤੇਨ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤਾਨਿ ਤਥਾ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਚਾਖਿਲਮ੍
ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਹਨ ਉਹ ਵੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਜਰਂ ਪਦਮ੍ ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਤਾਮ੍ ਅਜਹਦ੍ ਅਙ੍ਗਗਤਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ । ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤਾਂ ਤੁ ਭੇਦਂ ਬੁਦ੍ਧਂ ਸਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਨ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਨਾਪਿ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਵਧਦਾ ਜਾਂ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ, ਕਦੇ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਵਦ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜਗਨ੍ਤਿ ਭਵਤਾ ਤਦਾ । ਭੂਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਹृਦਯੇ ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਵਾ ਨ ਵਾ
ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਕੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
ਪਰਾਤ੍ਮਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਰ੍ਵੀਮਣ੍ਡਲੌਘਾਤ੍ਮਨਾ ਮਯਾ । ਤਤੋ ऽਨੁਭੂਤਂ ਹृਦਯੇ ਦृष੍ਟਂ ਚ ਪਰਯਾ ਦृਸ਼ਾ
ਮੈਂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੋਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੀਆਂ।
ਯਾਵਤ੍ ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਜਗਜ੍ਜਾਲਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਮਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਦ੍ਵੈਤਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਜਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਦੋਹਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਜਗਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਪਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਰਮ੍ਭਮਨ੍ਥਰਮ੍
ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਧੀਮੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵਾਸ੍ਤਿ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਥੂਲਂ ਤਚ੍ ਚ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਪਰਮ੍ ਅਜਂ ਨ ਤਤ੍
ਹਰ ਥਾਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਮੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਜਨਮ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦਿਖਦਾ ਹੈ।
ਨੇਹਾਨਾਨਾਸ੍ਤਿ ਨੋ ਨਾਨਾ ਨ ਨਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿਤਾ । ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਕੁਤੋ ऽਸ੍ਤੁ ਕਿਮ੍
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇਕਤਾ ਹੈ। ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਨਾ ਨਅਸਤਿਤਵ। 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ?
ਅਨੁਭੂਤਮ੍ ਅਪੀਦਂ ਸਦ੍ ਅਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿਦृਸ਼੍ਯਕਮ੍ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਦਿ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਜਮ੍ ਅਨਾਮਕਮ੍
ਇਹ ਅਨੁਭਵ, ਜੋ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਅਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ—ਜੋ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਾਮ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਏਵ ਵਿਨ੍ਨਭਃ । ਅਸ੍ਤਿਤਾਨਾਸ੍ਤਿਤੇ ਤਤ੍ਰ ਕੀਦृਸ਼ੇ ਕ੍ਵ ਕੁਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਯਥਾਹਂ ਦृष੍ਟਵਾਂਸ੍ ਤਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਨਿਰੂਪਧृਤ੍ । ਤਥਾ ਮਯਾ ਜਲੀਭੂਯ ਦृष੍ਟਂ ਤਾਦृਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।
ਵਾਰਿਧਾਰਣਯਾ ਵਾਰਿ ਭੂਤ੍ਵਾ ਜਡਮ੍ ਇਵਾਜਡਮ੍ । ਸਮੁਦ੍ਰਮਨ੍ਦਿਰੇष੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਰਂ ਗੁਲਗੁਲਾਯਿਤਮ੍
ਜਲ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤृਣਵृਕ੍ਸ਼ਲਤਾਗੁਲ੍ਮਵਲ੍ਲੀਨਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਡਿषੁ । ਮृਦ੍ਵ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ਆਰੂਢਂ ਤਵਾਙ੍ਗੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਯੂਕਯਾ
ਘਾਹ, ਦਰੱਖਤ, ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਲਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇ, ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਨੋਪਮਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਤਚ੍ਛੇਦੇ ਵਲਯੋਪਮਾ । ਮृਦ੍ਵ੍ਯਾ ਕਰ੍ਣਾਹਿਗਤ੍ਯੇਵ ਰਚਨਾਭ੍ਰੇ ਕृਤੋਦਰੇ
ਇਸ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਇਕ ਥੰਮ ਦੇ ਉਭਰਨ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕੱਟ ਜਾਣਾ ਇਕ ਚੂੜੀ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹੌਲੀ ਚਲਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਕੰਨ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਬਣਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਖੋਖਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਲ੍ਲੀਤਮਾਲਤਾਲਾਦਿਪਲ੍ਲਵੇषੁ ਫਲੇषੁ ਚ । ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ ਪੁष੍ਟਯਾਕृਤ੍ਯਾ ਰੇਖਾਵਿਰਚਨਂ ਕृਤਮ੍
ਬੇਲਾਂ, ਮੋਤੀਆ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਛੁਹ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਖੇਨਾਵਿਸ਼੍ਯ ਹृਦਯਮ੍ ऋਤੁਵੈਧੁਰ੍ਯਧਾਰਿਣਾ । ਵृਤਾ ਵਿਧੁਰਿਤਾ ਭੁਕ੍ਤਾ ਲੂਨਾ ਦੇਹੇषੁ ਧਾਤਵਃ
ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਲਝਾ ਦਿੰਦਾ, ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਪ੍ਤਂ ਪਲ੍ਲਵਤਲ੍ਪੇषੁ ਪ੍ਰਾਲੇਯਕਣਰੂਪਿਣਾ । ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਮ੍ ਅਸ਼ੇषੇषੁ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵ੍ ਅਖੇਦਿਨਾ
ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪਲੰਗਾਂ ਉੱਤੇ, ਹਿਮਕਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੀ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।