ਤਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਵਿਜृਮ੍ਭਾਭਿਰ੍ ਬੀਜਮ੍ ਆਲੋਕਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਰੂਪਵਿਭੇਦੇਨ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ
ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਵਚ੍ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮ੍ ਅਵਤਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸਤ ਇਵਾਸਤਃ । ਸ੍ਵਦਨਂ ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਘਸ੍ਯ ਰਸਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ, ਉਸ ਜਥੇ ਦੀ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਰਸ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਵਾਰਿਵਿਲਾਸਾਤ੍ਮ ਤਦ੍ ਬੀਜਂ ਰਸਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਸ੍ਵਦਨੇਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ
ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਜੋ ਸੁਆਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚੱਖਣ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿष੍ਯਦ੍ਗਨ੍ਧਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਸੌ ਕਲਨਾਤ੍ਮਕਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਾ ਸਸੌਗਨ੍ਧਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ
ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਲਪਨਾ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਿਭੂਗੋਲਕਤ੍ਵੇਨ ਬੀਜਮ੍ ਆਕृਤਿਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਸਰ੍ਵਾਧਾਰਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ
ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਗੋਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੀਜ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵ-ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਾ ਵਿਭਾਵ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਣਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਮ੍ਬੁਨੀਵ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਚਿੱਤ ਜਦੋਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਤਥੈਤਾਨਿ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾਣਿ ਵਿਵਿਕ੍ਤਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ ਯਥਾ । ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਹਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੱਤ ਮੁੜ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਗਗਨੋਦਰੇ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਟਜਾਲਾਨਿ ਯਥਾ ਬੀਜਕਣਾਨ੍ਤਰੇ
ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬੀਜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਹੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਟ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸਵਂ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਂ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਚ । ਪਰਮਾਣ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਮਾਨ੍ਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਕਲ੍ਪੀਭਵਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਜਨਮ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੋ ਸੁਖਮ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਲਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਵਰ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਤਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ਚ । ਚਿਦ੍ਵੇਦਿਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਪਿਣ੍ਡੀਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਉਹ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਗਣਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਾ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤਿਃ । ਵੇਦਨਾਵਸਰੇ ऽਣ੍ਵੌਘਮ੍ ਅਨਾਕਾਰੈਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਨੁਭਵ ਹੋਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਣਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪੇ ਅਕਾਰ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਂ ਜਗਤ੍ਸੁ ਨਨੁ ਪਞ੍ਚਕਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਬੀਜਂ ਪਰਾ ਵ੍ਯਵਹਿਤਾ ਚਿਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਆਦ੍ਯਾ । ਤਜ੍ਜਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਸਦਾਨੁਭੂਤਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਜਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਅਤੋ ਜਗਚ੍ਛ੍ਰੀਃ
ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਕੇਵਲ ਇਹ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾ ਕਾਰਣ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਢਲੀ ਤੇ ਦੂਰ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ, ਅਜਨਮਾ, ਆਦਿ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਫਾਰੇ ਸਮੇ ਸਮਸਮਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਨਭਸ੍ਤੇਜਸ੍ਤਮਸ੍ਸਤ੍ਤਾਦਿਕਾਤ੍ਮਨਿ
ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਮ, ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਹਨੇਰਾ, ਸਤ, ਆਦਿ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—
ਪੂਰ੍ਵਂ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਵਕਲਨਂ ਸ੍ਵਚੇਤ੍ਯਾਂਸ਼ਸ੍ਯ ਚੇਤਨਾਤ੍ । ਉਦੇਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਕਲਨਂ ਚਿਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਚੇਤਨਾਤ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 'ਵਸਤੂ' ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਮਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ 'ਮਨ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤੋ ਜੀਵਤ੍ਵਕਲਨਂ ਚੇਤ੍ਯਸਮ੍ਪੋषਚੇਤਨਾਤ੍ । ਤਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਕਲਨਂ ਚੇਤ੍ਯੈਕਪਰਤਾਵਸ਼ਾਤ੍
ਇਸ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਕਲਨਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਪਰਿਣਾਮਤਃ । ਏਤਦ੍ ਏਵ ਮਨਸ੍ਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਾਦਿਮਤ੍
ਇਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ, ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਔਚ੍ਛੂਨ੍ਯਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਭਾਵਨਾਦ੍ ਭੂਤਰੂਪਿਣਃ । ਅਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮਹਾਗੁਲ੍ਮੋ ਜਗਦਾਦਿਰ੍ ਵਿਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਖਾਲੀਪਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਝਗਿਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪੁਰਮ੍ ਇਵਾਕृਤਮ੍ । ਮਹਾਕਾਸ਼ਮਹਾਟਵ੍ਯਾਮ੍ ਉਦ੍ਭੂਯੋਦ੍ਭੂਯ ਨਸ਼੍ਯਤਾਮ੍
ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ—ਵੱਡੀ ਖੋਲੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਕਰਞ੍ਜਕੁਞ੍ਜਾਨਾਂ ਬੀਜਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਵਾਪਜਮ੍ । ਨਾਪੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਵਾਰ੍ਯਨਿਲਾਦਿਕਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਏਤਚ੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਿਲੋਰ੍ਵ੍ਯਾਦਿ ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਵਿਤ੍ਪੁਰਮ੍ ਇਵ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਜਗਦਾਦ੍ਯਙ੍ਕੁਰਂ ਯਤ੍ਰਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮ੍ ਅਪਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਜਗਤਃ ਪਞ੍ਚਕਂ ਬੀਜਂ ਪਞ੍ਚਕਸ੍ਯ ਚਿਦ੍ ਅਵ੍ਯਯਾ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਬੀਜਂ ਤਤ੍ ਫਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯਂ ਜਗਤ੍ । ਏਵਮ੍ ਏष ਮਹਾਕਾਸ਼ੇ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਪਞ੍ਚਕੋ ਗਣਃ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ ਖਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ । ਅਨੇਨੋਚ੍ਛੂਨਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਯਦ੍ ਅਪੀਦਂ ਵਿਤਨ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਰੂਪਾਤ੍ਮ ਕਲਨਾਤ੍ਮ ਨ ਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਨ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਤਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਯਦ੍ ਅਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਠੋਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਖਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮ ਕਥਂ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਇਯਾਤ੍ । ਅਥ ਚੇਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਤਯਾ
ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਜੇ ਪੰਜ ਤੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਨਾਲ—
ਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਕਵਿਧਿਪ੍ਰੌਢੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਏष ਪਞ੍ਚਕਸਮ੍ਭਵਃ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭ੍ਰਮਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਥੈਵਾਦ੍ਯੇਹ ਭੂਤਤ੍ਵੇ ਯਾਤਿ ਕਾਰਣਤਾਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਏਵਂ ਨ ਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਜ੍ ਜਾਤਂ ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਵੇਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰਵਦ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕਾਸ਼ਃ ਪਰਾਕਾਸ਼ੋ ਜੀਵਾਕਾਸ਼ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਬਾਹਰਲੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ।
ਇਤਿ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਦਾਤਾਤ੍ਮਾ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏष ਜੀਵਃ ਕਥਿਤੋ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਖਾਤ੍ਮਾ ਯਥੋਦਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਮਂ ਦੇਹਂ ਯਥਾ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਤਚ੍ ਛृਣੁ । ਜੀਵਾਕਾਸ਼ਃ ਖਮ੍ ਏਵਾਸੌ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੁ ਪਰਮਾਮ੍ਬਰੇ
ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵ ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਆਪ ਹੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।