ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਅਲਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਦਿਕ੍ਤਟਾਙ੍ਗਨਿਪੀਡਨੈਃ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਦ੍ਰ੍ਯਸ੍ਥਿਨਿਬਿਡੈਰ੍ ਅਰ੍ਣਵੋਲ੍ਲਾਸਵੇਲ੍ਲਿਤਮ੍
ਕਿਤੇ ਰੁੱਖ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੋਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭੀੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਢ ਹੱਡੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ੁष੍ਕਪਲ੍ਲਵਸਙ੍ਕੋਚਨਿਬਿਡਾਙ੍ਗਨਿਪੀਡਨਮ੍ । ਅਮਰ੍षਣੈẖ ਕਰੈਰ੍ ਆਰ੍ਕੈਸ੍ ਸ੍ਵਰਸਾਕਰ੍षਣਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਗਾਢ ਭੀੜ ਨਾਲ ਦਬਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਤਪਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ृਙ੍ਗਮਨ੍ਦਿਰਮਾਤਙ੍ਗਪ੍ਰਹਾਰਾਸ਼ਨਿਭੂਰੁਹਾਮ੍ । ਨਿਬਿਡਾਙ੍ਗੋਤ੍ਕਟਸ੍ਥੈਰ੍ਯਪਰੁषਂ ਪਤਨਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਚੋਟਾਂ ਨਾਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਗਿਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਮੀਲਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਾਮਨ੍ਦਤਨੂਨ੍ਨਾਮਸਮਕ੍ਰਮਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰਸੋਲ੍ਲੇਖਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰੋਲ੍ਲਸਨਂ ਨਵਮ੍
ਕਦੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਿਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਧੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਹੌਲੇ ਜੁਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਨਵੇਂ ਕੋਪਲੇ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਚਮਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਯੌਕਮषਕਨਿਕਾषਸਦृਸ਼ਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਕੁਦ੍ਦਾਲਸ਼ਙ੍ਕੁਤੁਙ੍ਗਾਰਿਹਲਹੇਲਾਨਿਕਰ੍षਣਮ੍
ਕਦੇ, ਇਹ ਮੱਖੀਆਂ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਜਾਂ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਂ, ਖੁਰਪੀਆਂ, ਹਲ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਉਖੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੀਤਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਾਙ੍ਗਜਰ੍ਜਰਤ੍ਵਗ੍ਵਿਕੀਰ੍ਣਮृਤ੍ । ਪਾषਾਣੀਭੂਤਸਲਿਲਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਰੁषਮਾਰੁਤਮ੍
ਕਦੇ ਥਾਂ ਠੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਠੰਡੀ ਕਾਰਨ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ।
ਉਦ੍ਗਾਲੀਭੂਤਮृਦ੍ਵਙ੍ਗਮਜ੍ਜਦਨ੍ਤẖਕ੍ਰਿਮਿਵ੍ਰਜਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਉਦ੍ਭਵਦਬ੍ਜਾਦਿਮੂਲਂ ਜਲਨਿਮਜ੍ਜਨਮ੍
ਕਿਤੇ ਧਰਤੀ ਨਰਮ ਤੇ ਚਿਕਣ ਹੋ ਕੇ, ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਮਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਲ-ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੜਾਂ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਨੈਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਨਿਲੀਨਾਮ੍ਬੁਕृਤਾਹ੍ਲਾਦਂ ਬਹਿẖਖਰਮ੍ । ਸੋਨ੍ਨਾਮਾਙ੍ਕੁਰਰੋਮੌਘਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਧਰ੍षਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਠੰਡਕ ਤੇ ਬਾਹਰ ਰੁੱਖਾਪਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵੱਲੋਂ, ਵੱਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਗ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਨੁਤਰਪਵਨਵਿਕਮ੍ਪਿਤਕੋਮਲਨਲਿਨੀਦਲਾਸ੍ਤਰਣੈਃ । ਵਿਰਹਿਣ ਇਵ ਮੇ ਵਿਹਿਤਂ ਸਰੋਭਿਰ੍ ਅਙ੍ਗੇषੁ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍
ਨਰਮ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ, ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵੀਂ ਧਾਰਣਾਂ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਜਗਨ੍ਤਿ ਸਮਵੇਕ੍ਸ਼ਿਤੁਮ੍ । ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਯਂ ਭੂਮੇਰ੍ ਲੋਕẖ ਕਿਮ੍ ਉਤ ਮਾਨਸਃ
ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜੋੜ ਕੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਜੇ ਧਰਤੀ ਲਈ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਜਗਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਹੈ?
ਇਦਂ ਚ ਮਾਨਸਂ ਚਾਹਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨḫ ਪृਥੁਭੂਤਲਮ੍ । ਨੇਦਂ ਨ ਮਾਨਸਂ ਚੈਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪਰ ਨਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਮਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
ਅਮਾਨਸਂ ਮਹੀਪੀਠਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਯਦ੍ ਅਸਦ੍ ਵੇਤ੍ਸਿ ਯਤ੍ ਸਦ੍ ਵਾ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਝੂਠਾ ਜਾਂ ਸੱਚਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।
ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਹਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਮੇ ऽਨਨ੍ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਯਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਚਨਂ ਤਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਭਿਧਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਕਲਪਨਾ' ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ ਮਨਸ੍ ਤਨ੍ ਮਹੀਪੀਠਂ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ ਪਿਤਾਮਹਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰਵਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨੋਨਭਃ
ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਜਨਹਾਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਮੇ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਤਦ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਸਸਮ੍ਪੁष੍ਟਂ ਭੂਮਣ੍ਡਲਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਿਆ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨੇਦਂ ਭੂਮਣ੍ਡਲਂ ਤਦ੍ ਵੈ ਤਦਨ੍ਯਦ੍ ਧਿ ਮਨੋਮਯਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਚਨਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਂ ਕਚਨਂ ਚਿਤੇਃ
ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਬੇਸਮਝ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਬਣੀ ਇਕ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਾਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਤਥਾਭੂਤਂ ਚਿਰਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਇਦਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਾਨਸਤ੍ਵਂ ਸਮੁਜ੍ਝਤਿ
ਉਹੀ ਚੀਜ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਐਸੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ 'ਇਹ' ਵਜੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਖੋ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸੁਕਠਿਨਂ ਵਿਤਤਂ ਭੂਮਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਜਾਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਿਰਵੇਦਨਾਤ੍
ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ, ਜੋ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ, ਪੱਕਾ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ 'ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨ੍ਯਾਯੇਨੇਦਮ੍ ਇਵਾਨੇਨ ਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵਸੁਧਾਤਲਮ੍ । ਇਦਂ ਨ ਚੈਵਮ੍ ਏਵਾਦ੍ਯ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਦਾਵ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍
ਇਸ ਤਰਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਥਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜੀ ਸੀ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪੁਰਤ੍ਵੇਨ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸਤੇ । ਤਥਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਦ੍ਰੂਪਬਾਲਸ੍ਯ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਮਹੀਤਲਾਦਿਕਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਸਰ੍ਗਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਜਿਸ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰੂਪਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਂ ਜਗਤ੍ । ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤੁ ਨ ਪਿਣ੍ਡਾਤ੍ਮ ਨ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਨ ਭਾਸੁਰਮ੍
ਚਿੱਤ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਸੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਠੋਸ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ, ਨਾਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ।
ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੋषਿ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਿਰਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਦ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹੀ ਪਛਾਣ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਇਤਨੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਣਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹੋ।
ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਕਚਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਭੂਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ਮ ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵੇਖਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ, ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਏਕਤਾ।
ਮਣਿਰ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪੀਤਾਦਿਕਾਸ੍ ਤ੍ਵਿषਃ । ਅਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਕੁਰੁਤੇ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਥਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ, ਪੀਲਾ ਆਦਿ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਨ ਚ ਰੂਪਂ ਸਮੁਜ੍ਝਤਿ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਮਾਨਸਂ ਨੇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਮਹੀਤਲਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਮਹੀਤਲਮ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤਲਂ ਵ੍ਯੋਮ ਯਥਾਮਲਤਲਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਪਰਛਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਮਾਤ੍ਰਕਚਨਂ ਤਤ੍ ਤਦਾ ਮੇ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਭੂਮਣ੍ਡਲਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਖਮ੍ ਏਵ ਵਿਤਤਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਵਾਂਗ, ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੁੱਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਸੀ।
ਇਦਂ ਭੂਮਣ੍ਡਲਂ ਤਚ੍ ਚ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਹਾਚਿਤੇਃ । ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਏਵ ਕਚਤਿ ਤਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗੋਲ, ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਚਿਰਕਾਲਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ । ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਿਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ।