ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਪਲਸਾਮਨ੍ਤਕृਤਲੁਣ੍ਠਨਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਉਦ੍ਦਾਮਦੌਰਾਤ੍ਮ੍ਯਰਕ੍ਸ਼ḫਪੈਸ਼ਾਚਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਥੇ ਚਲਾਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਇਲਾਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਥੇ ਬੜੀ ਬੁਰਾਈ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਲਾਸ਼ਯੋਲ੍ਲਾਸਵੇਲ੍ਲਨੋਤ੍ਪੁਲਕਾਙ੍ਗਕਮ੍ । ਕਨ੍ਦਰੋਦਰਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਾਤਵੇਲ੍ਲਿਤਵਾਰਿਦਮ੍
ਕਦੇ ਕਦੇ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਉਡਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਦ੍ਬੋਧੋਨ੍ਨਮਤ੍ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਕੋਸ਼ੋਤ੍ਥਾਙ੍ਕੁਰਲੋਮਕਮ੍ । ਵਾਰਿਵਾਰਣਵਿਕ੍ਸ਼ੋਭਨਤੋਨ੍ਨਤਲਸਤ੍ਤਲਮ੍
ਉਥੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਝਿਲੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਸ਼ृਙ੍ਗਭੈਰਵਸ਼੍ਵਭ੍ਰਪੁਰਾਦ੍ਰਿਵਨਝਮ੍ਪਨਮ੍ । ਸਨ੍ਧਿਮਣ੍ਡਲਸਞ੍ਚਾਲਲੇਖਾਙ੍ਕਮृਦੁਕਮ੍ਪਨਮ੍
ਉਥੇ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੈੜੇ ਜਾਨਵਰ, ਗਿੱਧ ਤੇ ਭੇੜੇ ਉੱਡਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੋੜਾਂ 'ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੰਪਣ ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਾਮਨ੍ਤਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਸੈਨ੍ਯਸਂਹਰਣਂ ਰਣੇ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੋਮ੍ਯਸੁਖਾਸੀਨਸਰ੍ਵਸਾਮਨ੍ਤਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਕਦੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜਾਂ ਉਲਟ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਸਭ ਸਰਦਾਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਰਣ੍ਯਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਆਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਉਲ੍ਲਸਦ੍ਵਾਤਭਾਙ੍ਕृਤਿ । ਜਙ੍ਗਲਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਆਲੂਨਵ੍ਯੁਪ੍ਤਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸਸ੍ਯਕਮ੍
ਕਦੇ ਜੰਗਲ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੂਪ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਕਦੇ ਵਿਰਾਨੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਫਸਲਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਂਸਕਾਰਣ੍ਡਵਾਕੀਰ੍ਣਸਰḫ ਫੁਲ੍ਲਾਮ੍ਬੁਜਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮਰੁਸ੍ਥਲਂ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਤਮ੍ਭਾਭਾਰ੍ਜੁਨਮਾਰੁਤਮ੍
ਕਦੇ ਝੀਲਾਂ ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਜਲਪੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕਦੇ ਰੇਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵੱਡੀ ਆਂਧੀ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਧ੍ਰਦਨਦੀਵਾਹਹੇਲਾਨਿਕषਘਰ੍ਘਰਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਕਾਰ੍ਯਙ੍ਗਸਿਕ੍ਤਬੀਜਾਸ੍ਯਜृਮ੍ਭਣਮ੍
ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਕਦੇ ਨਰਮ ਅੰਕੁਰ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਫੁਲਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਕੀਟਾਸ੍ਯਮृਦੁਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵੇਦਨਮ੍ । ਮਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਹ ਤ੍ਰਾਯਸ੍ਵੇਤੀਵ ਬੋਧਨਮ੍
ਕਦੇ ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੰਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: 'ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣੋ ਤੇ ਬਚਾਓ।'
ਸ਼ਾਖਾਪਰਿਕਰਾਭੋਗਮृਦ੍ਭਾਗਾਙ੍ਗਨਿਪੀਡਨੈਃ । ਮੂਲਜਾਲਮ੍ ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵਿਟਪਿਧਾਰਣਮ੍
ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਜੜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਅਲਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਦਿਕ੍ਤਟਾਙ੍ਗਨਿਪੀਡਨੈਃ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਦ੍ਰ੍ਯਸ੍ਥਿਨਿਬਿਡੈਰ੍ ਅਰ੍ਣਵੋਲ੍ਲਾਸਵੇਲ੍ਲਿਤਮ੍
ਕਿਤੇ ਰੁੱਖ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੋਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭੀੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਢ ਹੱਡੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ੁष੍ਕਪਲ੍ਲਵਸਙ੍ਕੋਚਨਿਬਿਡਾਙ੍ਗਨਿਪੀਡਨਮ੍ । ਅਮਰ੍षਣੈẖ ਕਰੈਰ੍ ਆਰ੍ਕੈਸ੍ ਸ੍ਵਰਸਾਕਰ੍षਣਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਗਾਢ ਭੀੜ ਨਾਲ ਦਬਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਤਪਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ृਙ੍ਗਮਨ੍ਦਿਰਮਾਤਙ੍ਗਪ੍ਰਹਾਰਾਸ਼ਨਿਭੂਰੁਹਾਮ੍ । ਨਿਬਿਡਾਙ੍ਗੋਤ੍ਕਟਸ੍ਥੈਰ੍ਯਪਰੁषਂ ਪਤਨਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਚੋਟਾਂ ਨਾਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਗਿਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਮੀਲਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਾਮਨ੍ਦਤਨੂਨ੍ਨਾਮਸਮਕ੍ਰਮਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰਸੋਲ੍ਲੇਖਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰੋਲ੍ਲਸਨਂ ਨਵਮ੍
ਕਦੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਿਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਧੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਹੌਲੇ ਜੁਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਨਵੇਂ ਕੋਪਲੇ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਚਮਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਯੌਕਮषਕਨਿਕਾषਸਦृਸ਼ਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਕੁਦ੍ਦਾਲਸ਼ਙ੍ਕੁਤੁਙ੍ਗਾਰਿਹਲਹੇਲਾਨਿਕਰ੍षਣਮ੍
ਕਦੇ, ਇਹ ਮੱਖੀਆਂ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਜਾਂ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਂ, ਖੁਰਪੀਆਂ, ਹਲ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਉਖੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੀਤਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਾਙ੍ਗਜਰ੍ਜਰਤ੍ਵਗ੍ਵਿਕੀਰ੍ਣਮृਤ੍ । ਪਾषਾਣੀਭੂਤਸਲਿਲਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਰੁषਮਾਰੁਤਮ੍
ਕਦੇ ਥਾਂ ਠੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਠੰਡੀ ਕਾਰਨ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ।
ਉਦ੍ਗਾਲੀਭੂਤਮृਦ੍ਵਙ੍ਗਮਜ੍ਜਦਨ੍ਤẖਕ੍ਰਿਮਿਵ੍ਰਜਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਉਦ੍ਭਵਦਬ੍ਜਾਦਿਮੂਲਂ ਜਲਨਿਮਜ੍ਜਨਮ੍
ਕਿਤੇ ਧਰਤੀ ਨਰਮ ਤੇ ਚਿਕਣ ਹੋ ਕੇ, ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਮਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਲ-ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੜਾਂ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਨੈਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਨਿਲੀਨਾਮ੍ਬੁਕृਤਾਹ੍ਲਾਦਂ ਬਹਿẖਖਰਮ੍ । ਸੋਨ੍ਨਾਮਾਙ੍ਕੁਰਰੋਮੌਘਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਧਰ੍षਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਠੰਡਕ ਤੇ ਬਾਹਰ ਰੁੱਖਾਪਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵੱਲੋਂ, ਵੱਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਗ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਨੁਤਰਪਵਨਵਿਕਮ੍ਪਿਤਕੋਮਲਨਲਿਨੀਦਲਾਸ੍ਤਰਣੈਃ । ਵਿਰਹਿਣ ਇਵ ਮੇ ਵਿਹਿਤਂ ਸਰੋਭਿਰ੍ ਅਙ੍ਗੇषੁ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍
ਨਰਮ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ, ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵੀਂ ਧਾਰਣਾਂ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਜਗਨ੍ਤਿ ਸਮਵੇਕ੍ਸ਼ਿਤੁਮ੍ । ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਯਂ ਭੂਮੇਰ੍ ਲੋਕẖ ਕਿਮ੍ ਉਤ ਮਾਨਸਃ
ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜੋੜ ਕੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਜੇ ਧਰਤੀ ਲਈ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਜਗਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਹੈ?
ਇਦਂ ਚ ਮਾਨਸਂ ਚਾਹਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨḫ ਪृਥੁਭੂਤਲਮ੍ । ਨੇਦਂ ਨ ਮਾਨਸਂ ਚੈਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪਰ ਨਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਮਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
ਅਮਾਨਸਂ ਮਹੀਪੀਠਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਯਦ੍ ਅਸਦ੍ ਵੇਤ੍ਸਿ ਯਤ੍ ਸਦ੍ ਵਾ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਝੂਠਾ ਜਾਂ ਸੱਚਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।
ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਹਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਮੇ ऽਨਨ੍ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਯਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਚਨਂ ਤਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਭਿਧਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਕਲਪਨਾ' ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ ਮਨਸ੍ ਤਨ੍ ਮਹੀਪੀਠਂ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ ਪਿਤਾਮਹਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰਵਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨੋਨਭਃ
ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਜਨਹਾਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਮੇ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਤਦ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਸਸਮ੍ਪੁष੍ਟਂ ਭੂਮਣ੍ਡਲਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਿਆ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨੇਦਂ ਭੂਮਣ੍ਡਲਂ ਤਦ੍ ਵੈ ਤਦਨ੍ਯਦ੍ ਧਿ ਮਨੋਮਯਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਚਨਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਂ ਕਚਨਂ ਚਿਤੇਃ
ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਬੇਸਮਝ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਬਣੀ ਇਕ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਾਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਤਥਾਭੂਤਂ ਚਿਰਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਇਦਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਾਨਸਤ੍ਵਂ ਸਮੁਜ੍ਝਤਿ
ਉਹੀ ਚੀਜ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਐਸੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ 'ਇਹ' ਵਜੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਖੋ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸੁਕਠਿਨਂ ਵਿਤਤਂ ਭੂਮਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਜਾਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਿਰਵੇਦਨਾਤ੍
ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ, ਜੋ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ, ਪੱਕਾ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ 'ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨ੍ਯਾਯੇਨੇਦਮ੍ ਇਵਾਨੇਨ ਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵਸੁਧਾਤਲਮ੍ । ਇਦਂ ਨ ਚੈਵਮ੍ ਏਵਾਦ੍ਯ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਦਾਵ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍
ਇਸ ਤਰਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਥਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜੀ ਸੀ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪੁਰਤ੍ਵੇਨ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸਤੇ । ਤਥਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।