ਜਗਨ੍ਮृਗਤृਡਮ੍ਬੂਨਿ ਭਾਨ੍ਤਿ ਸਂਵਿਦਿ ਸਂਵਿਦਃ । ਨ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਬਾਹ੍ਯਂ ਖੇ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੇ ਪਾਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਬਾਹਰ; ਉੱਥੇ, ਉਸ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮਰੌ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਲਿਲਂ ਸਂਵਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ ਤਥਾ । ਨਿਰ੍ਮੂਲਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਸ੍ਵਸਮ੍ਭ੍ਰਮਵਤੀ ਭ੍ਰਮਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਨਾ ਜੜ੍ਹ ਦੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਤਪਦੀ ਹੋਈ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਜਗਤ੍ ਸਂਵਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ ਤਥਾ । ਨਿਰ੍ਮੂਲਮ੍ ਏਵ ਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਵ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਸ਼੍ ਚ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਜੜ੍ਹ ਦੇ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਨੋਰਾਜ੍ਯਕਥਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਾਦਿਵਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸੁਪ੍ਤਜਨਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਵੇਸ਼ਨਂ ਵਿਨਾ । ਯਥਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਲ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਏ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਥਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਏਵੇਦਂ ਚਿਤ੍ਤਾਵੇਸ਼ੇਨ ਵੇਦ੍ਯਤੇ । ਆਦਰ੍ਸ਼ਬਿਮ੍ਬਿਤਾਕਾਰਂ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚ ਪਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜੇਕਰ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਦਿੱਸੇ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਧਿਭੌਤਿਕਭਾਵੇਨ ਨੇਤ੍ਰੇਣ ਯਦਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਗਿਰਿਰ੍ ਏਵੋਪਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜੇ ਭੌਤਿਕ ਅੱਖ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ—ਸਿਰਫ਼ ਪਹਾੜ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੇਨ ਪਰਬੋਧਦृਸ਼ਾ ਯਦਿ । ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਗḫ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਵ ਵਾਮਲਃ
ਪਰ ਜੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਉੱਚੀ ਸੂਝ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਗਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਲੋਕੇਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਵਾਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਹਰ ਥਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਬਣਨਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਯਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਦਾਤਾ ਧੀਸ੍ ਸੋਪਪਤ੍ਤਿਵਿਚਾਰਣਾ । ਨ ਤਨ੍ ਨੇਤ੍ਰੈਸ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ ਸ਼ਰ੍ਵੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨੇਤ੍ਰਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਸੁੱਚੀ ਅਕਲ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੌ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ।
ਯਥਾ ਖਮ੍ ਆਵृਤਂ ਸਰ੍ਗੈਸ੍ ਤਥਾ ਭੂਰ੍ ਇਤਿ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ । ਤਦਾਹਮ੍ ਅਭਵਂ ਧ੍ਯਾਤਾ ਧਰਾਧਾਰਣਯਾ ਯੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ 'ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ' ਸਮਝ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਯਾ ਧਰਾਧਾਰਣਯਾ ਧਰਾਰੂਪਧਰੋ ऽਭਵਮ੍ । ਅਤ੍ਯਜਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਵਪੁਸ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍ ਇਵਾਚਿਰਾਤ੍
ਉਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਧਰਾਧਾਰਣਯਾਸ਼੍ਵ੍ ਏਵ ਧਰਾਧਾਤੂਦਰਂ ਗਤਃ । ਦ੍ਵੀਪਾਦ੍ਰਿਤृਣਵृਕ੍ਸ਼ਾਦਿ ਦੇਹੇ ऽਹਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਵਾਨ੍
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਾਪੂ, ਪਹਾੜ, ਘਾਹ, ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ।
ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ऽਸ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਥ ਭੂਪੀਠਂ ਨਾਨਾਵਨਤਨੂਰੁਹਮ੍ । ਨਾਨਾਰਤ੍ਨਾਵਲੀਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਨਾਨਾਨਗਰਭੂषਣਮ੍
ਫਿਰ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੱਠ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲ ਤੇ ਰੁੱਖ-ਪੌਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ।
ਗ੍ਰਾਮਗਹ੍ਵਰਪਰ੍ਵਾਢ੍ਯਂ ਪਾਤਾਲਸੁषਿਰੋਦਰਮ੍ । ਕੁਲਾਚਲਭੁਜਾਸ਼੍ਲਿष੍ਟਦ੍ਵੀਪਾਬ੍ਧਿਵਲਯਾਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਿੰਡਾਂ, ਘਾਟੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੁਫਾਂ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਵੱਡੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵੀ ਹੈ।
ਤृਣੌਘਤਨੁਰੋਮਾਢ੍ਯਂ ਗਿਰਿषਣ੍ਡਕਗੁਲ੍ਫਕਮ੍ । ਦਿਗ੍ਵਾਰਣਕਟਵ੍ਯੂਢਂ ਧृਤਂ ਸ਼ੇषਸ਼ਿਰਸ਼੍ਸ਼ਤੈਃ
ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਇਸਦੇ ਗਟਕਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਮਹੀਪਾਲੈਸ਼੍ ਸ਼ੋਭਮਾਨਂ ਤਥਰ੍ਤੁਭਿਃ । ਪ੍ਰਾਣਿਭਿਰ੍ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਾਙ੍ਗਂ ਵਰ੍ਧਮਾਨਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਯਾ
ਇਹ ਧਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਇਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਿਮਵਦ੍ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸੁਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਸੁਮੇਰੂਦਾਰਕਨ੍ਧਰਮ੍ । ਗਙ੍ਗਾਦਿਸਰਿਦਾਪੂਰਮੁਕ੍ਤਾਹਾਰਰਣਤ੍ਤਨੁ
ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਉੱਚੀਆਂ ਮੋਢੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗਰਦਨ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਗੁਹਾਗਹਨਕਚ੍ਛਾਦਿ ਸਾਗਰਾਦਰ੍ਸ਼ਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਮਰੂषਰਸ੍ਥਲਸ਼੍ਵੈਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਬਰਾਮ੍ਬਰਸੁਨ੍ਦਰਮ੍
ਇਹ ਧਰਤੀ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਲਦਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਠਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਖੁਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਭੂਤਪੂਰੈḫ ਪਰਾਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰਿਧੂਤਂ ਮਹਾਰ੍ਣਵੈਃ । ਅਲਙ੍ਕृਤਂ ਪੁष੍ਪਵਨੈਸ੍ ਸਮਾਲਬ੍ਧਂ ਰਜੋਗਣੈਃ
ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਧੂੜ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਕृषੀਵਲੈẖ ਕृष੍ਟਂ ਵੀਜਿਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਨਿਲੈਃ । ਤਾਪਿਤਂ ਤਪਨੈਸ੍ ਤਪ੍ਤੈਰ੍ ਉਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਪ੍ਰਾਵृਡਮ੍ਬੁਭਿਃ
ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਬੀਜ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਸਰਦੀ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੜਦੀ, ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਪੁਲਾਗ੍ਰਸ੍ਥਲੋਰਸ੍ਕਂ ਪਦ੍ਮਾਕਰਸ਼ਤੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸਿਤਾਸਿਤਘਨੋष੍ਣੀषਂ ਦਸ਼ਾਸ਼ੋਦਰਮਨ੍ਦਿਰਮ੍
ਇਸ ਦਾ ਚੌੜਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸینه ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਸੌਂ ਕਮਲ-ਕੁੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪੱਗਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਲੋਕਾਲੋਕਮਹਾਖਾਤਵਲਯੋਗ੍ਰਾਸ੍ਯਭੀषਣਮ੍ । ਅਨਨ੍ਤਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਚੇਤਨਮ੍
ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੱਡਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲੇ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣੀ, ਇਹ ਅਨੰਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਬਹਿਸ਼੍ ਚੈਵ ਨਾਨਾਭੂਤਗਣੈḫ ਪृਥਕ੍ । ਦੇਵਦਾਨਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰ੍ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤੁ ਕੀਟਕੈਃ
ਇਹ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਬਾਹਰ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਦਰ ਕੀੜੇ ਹਨ।
ਪਾਤਾਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਰਨ੍ਧ੍ਰੇषੁ ਨਾਗਾਸੁਰਕ੍ਰਿਮਿਵ੍ਰਜੈਃ । ਸਪ੍ਤਸ੍ਵ੍ ਅਰ੍ਣਵਕੋਸ਼ੇषੁ ਨਾਨਾਜਾਤਿਜਲੇਚਰੈਃ
ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰੰਦਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਲ ਜੀਵ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹਨ।
ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਨਦੀਵਨਸਮੁਦ੍ਰਦਿਗਨ੍ਤਸ਼ੈਲਦ੍ਵੀਪਾਬ੍ਦਜਨ੍ਤੁਵਿਜਯਸ੍ਥਲਜਙ੍ਗਲੌਘੈਃ । ਨਾਨਾਵਨਾਵਲਿਤਮਣ੍ਡਲਕੋਟ੍ਟषਣ੍ਡਵਲ੍ਲੀਸਰਸ੍ਸਰਿਦਰਾਤਿਰਣਾਬ੍ਜषਣ੍ਡੈਃ
ਇਹ ਨਦੀਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ, ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਬੇਲਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭੂਪੀਠੇਨ ਸਤਾ ਤਤ੍ਰ ਮਯਾ ਤਦਨੁ ਮਾਨਦ । ਅਨੁਭੂਤਂ ਨਦਨਦੀਨਾਦਿਨੇਦਂ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੈਠਕ ਬਣਾਕੇ, ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਮਾਨਯੋਗ। ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਸੁਣੇ।
ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮਰਣਸਾਕ੍ਰਨ੍ਦਨਾਰੀਕਰੁਣਵੇਦਨਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਤਾਣ੍ਡਵਸ੍ਤ੍ਰੈਣਮਹੋਤ੍ਸਵਮਹਾਸੁਖਮ੍
ਕਦੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਦੁਖੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਮੇਲੇ-ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲਿਆ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਦੁਰ੍ਵਾਰਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਦੁਰਾਕ੍ਰਨ੍ਦਦੁਰੀਹਿਤਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਕਲਸਸ੍ਯੌਘਸਮ੍ਪਨ੍ਨਘਨਸੌਹृਦਮ੍
ਕਦੇ ਕਠਿਨ ਭੁੱਖਮਰੀ, ਰੋਣ-ਧੋਣ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਦੁਰਦਰਦ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਏ, ਤੇ ਕਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਹਿਰੀ ਦੋਸਤੀ ਵੇਖੀ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਮਹਾਦਾਹਦਗ੍ਧਦੇਸ਼ੋਗ੍ਰਰੋਦਨਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਲਪ੍ਲਵਾਲੂਨਪੁਰਪਤ੍ਤਨਖਣ੍ਡਕਮ੍
ਕਦੇ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੜਾਂ ਨਾਲ ਨਗਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ-ਬਿੱਟਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖੇ।