ਤਤੋ ਰਨ੍ਧ੍ਰਦ੍ਵਯੇਨਾਹਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਖਮ੍ । ਯਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਂ ਰਨ੍ਧ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਤ ਇਮੇ ਲੋਚਨੇ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਫਿਰ ਦੋ ਛੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਉਹ ਦੋ ਛੀਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਇਹੀ ਅੱਖਾਂ ਹਨ ਜੋ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਤਤẖ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਛृਣੋਮੀਤਿ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਮਮ । ਤਤẖ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਮਨਾਙ੍ਮਾਤ੍ਰਝਾਙ੍ਕਾਰਂ ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍
ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੌਲਕਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਗੂੰਜ ਸੁਣਿਆ।
ਆਧ੍ਮਾਤਸ੍ਯੇਵ ਸ਼ਙ੍ਖਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । ਯਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਥਾਸ਼੍ਰੌषਂ ਤ ਇਮੇ ਸ਼੍ਰਵਣਵ੍ਰਣੇ
ਜਿਵੇਂ ਫੂਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ।
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਚਰਤਾ ਮਰੁਤਾਵਿਰਤਸ੍ਵਨਮ੍ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਂਵੇਦਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਹਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਨੁਭੂਤਵਾਨ੍
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧੁਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ; ਉਥੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਛੂਹਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ।
ਤਤ੍ਸਂਵੇਦਨਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਸੋ ऽਯਂ ਵਾਯੁਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਸਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਸ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਵਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੂਹਣ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਆਸ੍ਵਾਦਸਂਵਿਦ੍ ਯਾਭੂਨ੍ ਮੇ ਤਦ੍ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਰਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ । ਘ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਮੇ ਘ੍ਰਾਣਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਃ । ਇਤ੍ਥਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਮੇ
ਸਵਾਦ ਦੀ ਸਮਝ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਰਸ ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੰਦ੍ਰਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਮੇਰੀ ਨੱਕ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਏਵਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਜਾਲਂ ਚੇਤਨ੍ਨ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਦ੍ ਵਿਦḫ ਪਞ੍ਚ ਬਲਾਦ੍ ਇਵ ਮਮੋਦਿਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਥੇ ਸੀ, ਪੰਜੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।
ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਸ਼ਰੀਰਿਕਾਃ । ਅਨਾਕਾਰਾਸ੍ ਤਥਾਨਾਮ੍ਨ੍ਯẖ ਖਰੂਪਿਣ੍ਯੋ ਭ੍ਰਮਾਤ੍ਮਿਕਾਃ
ਧੁਨੀ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਂ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਨਾਂ, ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਹਨ ਤੇ ਭਟਕਣ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂਰੂਪਮ੍ ਅਹਂ ਜਾਲਂ ਭਾਵਯਨ੍ ਯਤ੍ ਤਦਾ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਯ ਕਥ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਾਦृਸ਼ੈਰ੍ ਜਨੈਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਅਹੰਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਏष ਏਵ ਘਨੀਭੂਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਾਥ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਘਨੀਭੂਤਾ ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਹੀ ਚੀਜ਼ ਜਦੋਂ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਹੋਰ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤẖਕਰਣਰੂਪẖ ਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ਰਾਹਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਾਤ੍ਮਾ ਚਿਨ੍ਮਯਵ੍ਯੋਮਰੂਪਵਾਨ੍
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਸੁਖਸ਼ਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਪਵਨਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯẖ ਕੇਵਲਾਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਵ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਕृਤਿਰ੍ ਅਰੋਧਕਃ
ਮੈਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਕਾ, ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਾਂ; ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਖਾਲੀ ਰੂਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਅਥੈਨਂ ਭਾਵਯਨ੍ਨ੍ ਅਹਂ ਯਦਾ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਦਾਹਂ ਦੇਹਵਾਨ੍ ਪੁष੍ਟ ਇਤਿ ਮੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ऽਭਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਉਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
ਤੇਨਾਹਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇਨਾਥ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਵਾਨ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵ ਯਥਾ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਡ੍ਡੀਨੋ ਨਰੋ ਰਵਮ੍
ਉਸ ਯਕੀਨ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਬੰਦਾ ਖਾਲੀਪਣ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृਤਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਬਾਲੇਨੇਵ ਤਦ੍ ੴ ਇਤਿ । ਤਤਸ੍ ਸ ਏष ਓਙ੍ਕਾਰ ਇਤਿ ਨੀਤḫ ਪੁਨḫ ਪ੍ਰਥਾਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, 'ਓਮ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਉਚਾਰੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਇਹੀ ਧੁਨੀ ਮੁੜ ਕੇ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਤਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਰੇਣੇਵ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਗਦਿਤਂ ਮਯਾ । ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਾਚਂ ਤ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ ਨੀਤਾਂ ਪ੍ਰਥਾਮ੍ ਇਹ
ਫਿਰ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਵਾਂਗ ਬੋਲਿਆ, ਉਹੀ ਬੋਲਚਾਲ ਸਮਝ, ਜੋ ਇਥੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸੋ ऽਸ੍ਮਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ ਸृष੍ਟੇẖ ਕਰ੍ਤਾ ਜਗਦ੍ਗੁਰੁਃ । ਤਤੋ ਮਨੋਮਯੇਨੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ੍ ਸृष੍ਟਯੋ ਮਯਾ
ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਨ ਤੁ ਜਾਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਤਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਤਪੰਨ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਜੰਮਿਆ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਜਗਤਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਮਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਨੋਮਯੇ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯੋਮ ਕੇਵਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ, ਸਾਫ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸਂਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵੇਦਨਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਭਾਵਾḫ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਯẖ ਕਿਲ
ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਜਗਨ੍ਮृਗਤृਡਮ੍ਬੂਨਿ ਭਾਨ੍ਤਿ ਸਂਵਿਦਿ ਸਂਵਿਦਃ । ਨ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਬਾਹ੍ਯਂ ਖੇ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੇ ਪਾਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਬਾਹਰ; ਉੱਥੇ, ਉਸ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮਰੌ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਲਿਲਂ ਸਂਵਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ ਤਥਾ । ਨਿਰ੍ਮੂਲਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਸ੍ਵਸਮ੍ਭ੍ਰਮਵਤੀ ਭ੍ਰਮਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਨਾ ਜੜ੍ਹ ਦੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਤਪਦੀ ਹੋਈ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਜਗਤ੍ ਸਂਵਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ ਤਥਾ । ਨਿਰ੍ਮੂਲਮ੍ ਏਵ ਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਵ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਸ਼੍ ਚ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਜੜ੍ਹ ਦੇ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਨੋਰਾਜ੍ਯਕਥਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਾਦਿਵਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸੁਪ੍ਤਜਨਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਵੇਸ਼ਨਂ ਵਿਨਾ । ਯਥਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਲ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਏ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਥਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਏਵੇਦਂ ਚਿਤ੍ਤਾਵੇਸ਼ੇਨ ਵੇਦ੍ਯਤੇ । ਆਦਰ੍ਸ਼ਬਿਮ੍ਬਿਤਾਕਾਰਂ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚ ਪਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜੇਕਰ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਦਿੱਸੇ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਧਿਭੌਤਿਕਭਾਵੇਨ ਨੇਤ੍ਰੇਣ ਯਦਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਗਿਰਿਰ੍ ਏਵੋਪਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜੇ ਭੌਤਿਕ ਅੱਖ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ—ਸਿਰਫ਼ ਪਹਾੜ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੇਨ ਪਰਬੋਧਦृਸ਼ਾ ਯਦਿ । ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਗḫ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਵ ਵਾਮਲਃ
ਪਰ ਜੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਉੱਚੀ ਸੂਝ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਗਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਲੋਕੇਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਵਾਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਹਰ ਥਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਬਣਨਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਯਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਦਾਤਾ ਧੀਸ੍ ਸੋਪਪਤ੍ਤਿਵਿਚਾਰਣਾ । ਨ ਤਨ੍ ਨੇਤ੍ਰੈਸ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ ਸ਼ਰ੍ਵੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨੇਤ੍ਰਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਸੁੱਚੀ ਅਕਲ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੌ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ।