ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨੀਹ ਭਵਭ੍ਰਮੈਃ । ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਮਾਨਿ ਵਿषਮਾਣਿ ਚ
ਅਣਗਣੇ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਕਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਕਦੇ ਸਮਾਨ ਤੇ ਕਦੇ ਅਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਆਵृਤ੍ਤਿਮਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯਾਨਿ ਚਾਭਿਤਃ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ੀਕਰਜਾਲਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਜਗਦਮ੍ਬੁਧੇਃ
ਉਹੀ ਜੀਵ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ।
ਵਿਤ੍ਤਬਨ੍ਧੁਵਯẖਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਵਿਜ੍ਞਾਨਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਤੈਰ੍ ਏਵ ਕੇਚਿਜ੍ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭੂਯੋ ਭੂਯਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ
ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਵੰਸ਼, ਕਰਮ, ਵਿਦਿਆ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਰ੍ਧੈਸ੍ ਤੈਸ੍ ਸਦृਸ਼ਾẖ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਾਦੇਨ ਤੈਸ੍ ਸਮਾਃ । ਤਜ੍ਜੀਵਾਸ੍ ਤੈਰ੍ ਵਿਸਦृਸ਼ਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ
ਕੁਝ ਜੀਵ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਏਭਿਸ੍ ਸਮਾẖ ਕੇਚਿਤ੍ ਕਾਲੇਨੈਵ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਕਾਲੇਨ ਸਦृਸ਼ਾẖ ਕੇਚਿਤ੍ ਤੈਰ੍ ਏਵ ਚ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਕਈ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇਨਾਕੁਲਚੇष੍ਟਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਧ ਇਤੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਥੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪੁਨਰ੍ ਦੇਹਾਲੇਖਨਖੇਦਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਗਣਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯੇ ਨ ਚ । ਭੂਤਾਮ੍ਬੂਨਿ ਵਹਨ੍ਤਿ ਸਂਸृਤਿਮਯੇ ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਧੌ ਚਞ੍ਚਲੇ ਚਕ੍ਰਾਵृਤ੍ਤਿਮਯਾਨਿ ਸਙ੍ਕਲਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਕਸ੍ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਣਨ-ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੌਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ?
ਤਤਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਵਪੁਰ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤੋ ਨਿਰਾਮਯਃ । ਦਤ੍ਤਾਵਧਾਨੋ ਵਪੁषਿ ਤਦਾਪਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਹਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਫਿਰ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਅਨੰਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵੇਖਿਆ।
ਯਾਵਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ऽਙ੍ਕੁਰਿਤੋ ਮਮ । ਕੁਸੂਲਸ੍ਥਸ੍ਯ ਬੀਜਸ੍ਯ ਸਿਕ੍ਤਸ੍ਯੇਵਾਙ੍ਕੁਰੋ ਹृਦਿ
ਜਦ ਤਕ ਰਚਨਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
ਉਦ੍ਬੁਭੂषੁਰ੍ ਇਵਾਸ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸੇਕਾਦ੍ ਬੀਜੇ ਯਥਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਆਕਾਰਵਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਕਾਰਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਹੈ।
ਯਥੋਨ੍ਮਿषਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਦ੍ ਬੋਧਮ੍ ਏਯੁषਃ । ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਵਾ ਵਿਗਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਚੇਤਨਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਚਮਕ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਾ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਅਨੁਭੂਤẖ ਖਰੂਪਿਣਿ । ਹृਦਿ ਸਰ੍ਗੋਦਯੋ ऽਨਨ੍ਯਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਵਾਕਾਰਰੂਪਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਖ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਉਤਪਨ ਹੋਣਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਆਕਾਸ਼ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ੇ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍ । ਭੂਯੋ ਨਿਪੁਣਬੋਧਾਯ ਕਥਂ ਸਰ੍ਗḫ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਹੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਹੋਰ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ृਣੁ ਰਾਮ ਯਥਾ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਤ੍ਵਂ ਮਯਾ ਤਦਾ । ਅਨੁਭੂਤਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ਵਦ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਰੋਪਮਮ੍
ਰਾਮਾ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਤਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਮਹਾਕਲ੍ਪਸਂਰਮ੍ਭਂ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਾ । ਭਾਗੇ ऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਨ੍ਮੇषਿਤਾ ਮਯਾ
ਉਸ ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ।
ਯਦੈਵ ਸਾਮਲਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਨ੍ਮੇषਿਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਦੈਵਾਹਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਆਸ਼੍ਯਾਨਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਲ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
ਗਤਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਯਥਾ ਤ੍ਵਂ ਰਾਮ ਨਿਦ੍ਰਯਾ । ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਲੋਕਂ ਵਾ ਵਿਸ਼ਨ੍ ਵੇਤ੍ਸਿ ਮਨਾਗ੍ ਘਨਮ੍
ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵਾਦੌ ਤਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵੇਦਨਮ੍ । ਤਦ੍ ਘਨਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾ ਘਨਾ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਪਿੰਡ ਬੁੱਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਮਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣੀਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਥ । ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤਤ੍ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍ ਇਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੋਦਯਃ
ਉਹ ਮਨ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੱਤ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਾਦ੍ ਵਿਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਜਗਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਵਨੋਦਯਃ । ਯਥਾ ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਭਾਤਿ ਨਿਮੇषਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਮ੍ ਅਨਨ੍ਤੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਜਾਲਾਵਭਾਸਨੇ । ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਮਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਨ੍ ਨ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਸ ਅਨੰਤ ਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੋਈ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ।
ਪਰਮਾਣੁਕਣਂ ਕਾਨ੍ਤਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਵਾਨ੍ । ਅਹਂ ਚੇਤਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਸ੍ਤੁਤੋ ऽਮਲਮ੍ ਏਵ ਖਮ੍
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣਾ ਆਪ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਤੰਤਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਚਲਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਨਿਸ਼ਂ ਮਰੁਤ੍ । ਤਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਵਪੁਸ਼੍ ਚਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਯਾਦृਸ਼ਂ ਚੇਤਿਤਂ ਰੂਪਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਮਯਾਨਯਾ । ਤਚ੍ ਛਕ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨੈषਾ ਯਤ੍ਨੇਨ ਭੂਯਸਾ
ਜੋ ਰੂਪ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਤਤḫ ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਯਾਵਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ऽਸ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਣੁਰੂਪਕਃ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚੇਤਂਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਤਥਾਭੂਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਫਿਰ, ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਿਆ, ਤੁਰੰਤ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
ਤਤੋ ऽਹਂ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਰੂਪਂ ਤਨੁ ਤੇਜẖਕਣਾਕृਤਿ । ਤਦ੍ ਏਵ ਭਾਵਯਨ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਗਤੋ ऽਹਂ ਸ੍ਥੂਲਤਾਮ੍ ਇਵ
ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਨਿਕਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਕਣ, ਸਮਝਿਆ। ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੂਲਕਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ।
ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੇ ਤਾਵਦ੍ ਅਹਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਬੋਧਾਲ੍ ਲਘੋਸ੍ ਤਤਃ । ਮਨਾਗ੍ ਆਲੋਕਨਾਯੇਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋ ऽਨੁਭੂਤਵਾਨ੍ । ਯਨ੍ ਨਾਮ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਸ੍ਯੇਹਾਦ੍ਯ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਫਿਰ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਥੇ ਹੈ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼ृਣੁ ਨਾਮਾਨਿ ਮੁਖ੍ਯਾਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਭਵਾਦृਸ਼ੈਃ । ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋ ਰਨ੍ਧ੍ਰੇਣ ਯੇਨ ਤਚ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਹੁਣ ਮੁੱਖ ਨਾਂ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਅੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਚ੍ ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤੁ ਫਲਂ ਤਤਃ । ਯਦਾ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਾਲੋ ऽਸੌ ਯਥਾ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ ਕ੍ਰਮਃ
ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਕ੍ਰਮ ਹੈ।
ਪ੍ਰੌਢਾ ਨਿਯਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਨ੍ ਨਭਃ । ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਯਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ੋ ऽਸਾਵ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯੈषਾ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਾ
ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਇਹ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਸਮਝ ਹੈ।
ਤਦਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਂ ਵਿਦੁਨ੍ਮੇषਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ ਤਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਮਨਾਗ੍ ਬੋਧੋ ਮਮੋਦਭੂਤ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸਮਝ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।