ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤੇਃ ਪਰਾਯਾਸ੍ ਤੁ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਏਤਜ੍ ਜਾਲਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਸਦ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਵਿਸ੍ਫੁਰਤ੍
ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਲ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਜਿਹਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸਾ ਚਿਦ੍ ਬੀਜਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਰਸ੍ ਸ ਤਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਤਯਾ ਮਰੁਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਉਥੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਆਪਣੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਵਤੀ ਵ੍ਯੋਮਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸ੍ਵਤੋ ਘਨੀਭੂਯ ਸ਼ਨੈਃ ਖਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਿਨਾਮਾਰ੍ਥਰੂਪਂ ਤਦ੍ ਬੀਜਂ ਸ਼ਬ੍ਦੌਘਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਪਦਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਾਢ੍ਯਵੇਦਵृਨ੍ਦਵਿਕਾਰਿ ਤਤ੍
ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹਨ। ਇਹ ਬੀਜ ਸ਼ਬਦ, ਵਾਕ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਦੇष੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਾ ਜਗਚ੍ਛ੍ਰੀਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਿਣਃ । ਸ਼ਬ੍ਦੌਘਨਿਰ੍ਮਿਤਾਰ੍ਥੌਘਪਰਿਣਾਮਵਿਸਾਰਿਣੀ
ਉਸ ਤੋਂ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਏਵਮ੍ਪਰਿਵਾਰਾ ਸਾ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਭਾਵਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਜਾਲੇਨ ਬੀਜਂ ਭੂਤੌਘਸ਼ਾਖਿਨਃ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਂ ਭੂਤਜਾਤਮ੍ ਆਵਲਿਤਾਮ੍ਬਰਮ੍ । ਜਗਜ੍ਜਠਰਯਨ੍ਤ੍ਰੌਘਂ ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ ਵੈ ਤਤਃ
ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਣਗੇ।
ਅਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਭਿਧਾਸਾਰਾ ਚਿਜ੍ ਜੀਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਵਪੁਃ । ਯਾ ਸੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਭਾਵਨਾਦ੍ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਜੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ, ਛੂਹ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਛੂਹ ਦੀ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਵਨਸ੍ਕਨ੍ਧਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਬੀਜਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਕਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ
ਹਵਾ ਦਾ ਫੈਲਣਾ, ਛੂਹ ਦੇ ਇਕੋ ਟਾਹਣੇ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਯਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਵਿਲਾਸੇਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ऽਨੁਭਵਾਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤੇਜਸ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਤਤ੍ਤਦ੍ਭਵਿष੍ਯਦਭਿਧਾਰ੍ਥਦਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਚਾਨਣ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਂ ਪੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਵਿਜृਮ੍ਭਾਭਿਰ੍ ਬੀਜਮ੍ ਆਲੋਕਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਰੂਪਵਿਭੇਦੇਨ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ
ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਵਚ੍ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮ੍ ਅਵਤਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸਤ ਇਵਾਸਤਃ । ਸ੍ਵਦਨਂ ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਘਸ੍ਯ ਰਸਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ, ਉਸ ਜਥੇ ਦੀ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਰਸ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਵਾਰਿਵਿਲਾਸਾਤ੍ਮ ਤਦ੍ ਬੀਜਂ ਰਸਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਸ੍ਵਦਨੇਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ
ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਜੋ ਸੁਆਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚੱਖਣ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿष੍ਯਦ੍ਗਨ੍ਧਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਸੌ ਕਲਨਾਤ੍ਮਕਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਾ ਸਸੌਗਨ੍ਧਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ
ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਲਪਨਾ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਿਭੂਗੋਲਕਤ੍ਵੇਨ ਬੀਜਮ੍ ਆਕृਤਿਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਸਰ੍ਵਾਧਾਰਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ
ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਗੋਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੀਜ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵ-ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਾ ਵਿਭਾਵ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਣਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਮ੍ਬੁਨੀਵ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਚਿੱਤ ਜਦੋਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਤਥੈਤਾਨਿ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾਣਿ ਵਿਵਿਕ੍ਤਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ ਯਥਾ । ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਹਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੱਤ ਮੁੜ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਗਗਨੋਦਰੇ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਟਜਾਲਾਨਿ ਯਥਾ ਬੀਜਕਣਾਨ੍ਤਰੇ
ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬੀਜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਹੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਟ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸਵਂ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਂ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਚ । ਪਰਮਾਣ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਮਾਨ੍ਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਕਲ੍ਪੀਭਵਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਜਨਮ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੋ ਸੁਖਮ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਲਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਵਰ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਤਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ਚ । ਚਿਦ੍ਵੇਦਿਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਪਿਣ੍ਡੀਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਉਹ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਗਣਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਾ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤਿਃ । ਵੇਦਨਾਵਸਰੇ ऽਣ੍ਵੌਘਮ੍ ਅਨਾਕਾਰੈਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਨੁਭਵ ਹੋਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਣਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪੇ ਅਕਾਰ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਂ ਜਗਤ੍ਸੁ ਨਨੁ ਪਞ੍ਚਕਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਬੀਜਂ ਪਰਾ ਵ੍ਯਵਹਿਤਾ ਚਿਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਆਦ੍ਯਾ । ਤਜ੍ਜਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਸਦਾਨੁਭੂਤਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਜਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਅਤੋ ਜਗਚ੍ਛ੍ਰੀਃ
ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਕੇਵਲ ਇਹ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾ ਕਾਰਣ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਢਲੀ ਤੇ ਦੂਰ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ, ਅਜਨਮਾ, ਆਦਿ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਫਾਰੇ ਸਮੇ ਸਮਸਮਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਨਭਸ੍ਤੇਜਸ੍ਤਮਸ੍ਸਤ੍ਤਾਦਿਕਾਤ੍ਮਨਿ
ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਮ, ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਹਨੇਰਾ, ਸਤ, ਆਦਿ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—
ਪੂਰ੍ਵਂ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਵਕਲਨਂ ਸ੍ਵਚੇਤ੍ਯਾਂਸ਼ਸ੍ਯ ਚੇਤਨਾਤ੍ । ਉਦੇਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਕਲਨਂ ਚਿਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਚੇਤਨਾਤ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 'ਵਸਤੂ' ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਮਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ 'ਮਨ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤੋ ਜੀਵਤ੍ਵਕਲਨਂ ਚੇਤ੍ਯਸਮ੍ਪੋषਚੇਤਨਾਤ੍ । ਤਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਕਲਨਂ ਚੇਤ੍ਯੈਕਪਰਤਾਵਸ਼ਾਤ੍
ਇਸ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਕਲਨਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਪਰਿਣਾਮਤਃ । ਏਤਦ੍ ਏਵ ਮਨਸ੍ਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਾਦਿਮਤ੍
ਇਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ, ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਔਚ੍ਛੂਨ੍ਯਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਭਾਵਨਾਦ੍ ਭੂਤਰੂਪਿਣਃ । ਅਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮਹਾਗੁਲ੍ਮੋ ਜਗਦਾਦਿਰ੍ ਵਿਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਖਾਲੀਪਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਝਗਿਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪੁਰਮ੍ ਇਵਾਕृਤਮ੍ । ਮਹਾਕਾਸ਼ਮਹਾਟਵ੍ਯਾਮ੍ ਉਦ੍ਭੂਯੋਦ੍ਭੂਯ ਨਸ਼੍ਯਤਾਮ੍
ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ—ਵੱਡੀ ਖੋਲੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਕਰਞ੍ਜਕੁਞ੍ਜਾਨਾਂ ਬੀਜਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਵਾਪਜਮ੍ । ਨਾਪੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਵਾਰ੍ਯਨਿਲਾਦਿਕਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਏਤਚ੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਿਲੋਰ੍ਵ੍ਯਾਦਿ ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਵਿਤ੍ਪੁਰਮ੍ ਇਵ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।