ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯੇਨ ਰਾਮੇਣ ਹਤਰਾਵਣਰਾਕ੍ਸ਼ਸਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਸਾ ਰਾਵਣੇਨੈਵ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਿਹਤਰਾਘਵਮ੍
ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਹੀ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਭੂਸ੍ਥਪਾਦੇਨ ਦੇਵਾਦ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸ੍ਸ੍ਥਸ਼ਿਰਸਾ ਪਰਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤਾ ਪਾਰਮ੍ ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵੈ ਕਾਲਨੇਮਿਨਾ
ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਰ ਪਾ ਲਿਆ।
ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਾਪਸੁਰੈਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦਾਨਵੈਰ੍ ਏਵ ਪਾਲਿਤਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਾਮृष੍ਟਦਨੁਜੈਰ੍ ਅਮਰੈਰ੍ ਏਵ ਪਾਲਿਤਮ੍
ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੁਨੀਆ ਅਸੁਰਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਰਾਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਜਿष੍ਣੁਯੁਕ੍ਤੇਨ ਗੁਪ੍ਤੇਨ ਵਿष੍ਣੁਪਾਣ੍ਡਵਕੌਰਵੈਃ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਭਾਰਤਯੂਥੇਨ ਨਿਹਤਾਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀਗਣਮ੍
ਕਦੇ ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਨੇ ਪੂਰੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਦਲੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚ ਦਾਸ਼ਰਥਿਨਾ ਤ੍ਵਯੈਵ ਹਤਰਾਵਣਮ੍ । ਰਾਮੇਣ ਰਣਮਤ੍ਤੇਨ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ੇषੀਕृਤਰਾਕ੍ਸ਼ਸਮ੍
ਕਦੇ ਕਦੇ ਦਾਸਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿਮ੍ ਅਹਂ ਭਗਵਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਅਭਵਂ ਕਥਯੇਤਿ ਮੇ । ਅਭਵਂ ਚੇਦ੍ ਅਨੇਨੈਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਤਤ੍ ਕਥਮ੍
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕੌਣ ਸੀ? ਜੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰਾਮ ਭਾਵਾḫ ਪੁਨḫ ਪੁਨਃ । ਪੂਯਮਾਨਾ ਯਥਾ ਮਾषਾẖ ਕ੍ਰਮੇਣਾਨ੍ਯੇਨ ਤੇਨ ਚ
ਰਾਮਾ, ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਕ ਰਹੀਆਂ ਮਾਸ਼ਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਉਪਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਮਸਮਾẖ ਕੇਚਿਤ੍ ਤ ਏਵਾਨ੍ਯੇ ऽਥ ਵਾ ਮਿਥਃ । ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਧਸਮਾ ਭਾਵਾẖ ਕੇਚਿਦ੍ ਅਬ੍ਧਿਤਰਙ੍ਗਵਤ੍
ਕੁਝ ਹਾਲਾਤ ਇੱਕੋ ਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਹੀ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ।
ਪੁਨਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਪੁਨਰ੍ ਏਵਾਹਂ ਪੁਨḫ ਪੁਨਰ੍ ਇਮੇ ਜਨਾਃ । ਨ ਕਦਾਚਨ ਨੈਵਾਨ੍ਯੇ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਂ ਪਰੇ
ਫਿਰ ਤੂੰ, ਫਿਰ ਮੈਂ, ਫਿਰ ਇਹ ਲੋਕ — ਵਾਰ-ਵਾਰ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਭਰਦਾ।
ਤ ਏਵਾਨ੍ਯੇ ऽਥ ਵਾਮ੍ਭੋਧੌ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਣਯਃ । ਯਦ੍ਵਨ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭ੍ਰਮਤਾਂ ਭਵੇ
ਉਹੀ ਹੋਰ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ — ਇਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨੀਹ ਭਵਭ੍ਰਮੈਃ । ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਮਾਨਿ ਵਿषਮਾਣਿ ਚ
ਅਣਗਣੇ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਕਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਕਦੇ ਸਮਾਨ ਤੇ ਕਦੇ ਅਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਆਵृਤ੍ਤਿਮਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯਾਨਿ ਚਾਭਿਤਃ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ੀਕਰਜਾਲਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਜਗਦਮ੍ਬੁਧੇਃ
ਉਹੀ ਜੀਵ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ।
ਵਿਤ੍ਤਬਨ੍ਧੁਵਯẖਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਵਿਜ੍ਞਾਨਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਤੈਰ੍ ਏਵ ਕੇਚਿਜ੍ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭੂਯੋ ਭੂਯਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ
ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਵੰਸ਼, ਕਰਮ, ਵਿਦਿਆ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਰ੍ਧੈਸ੍ ਤੈਸ੍ ਸਦृਸ਼ਾẖ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਾਦੇਨ ਤੈਸ੍ ਸਮਾਃ । ਤਜ੍ਜੀਵਾਸ੍ ਤੈਰ੍ ਵਿਸਦृਸ਼ਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ
ਕੁਝ ਜੀਵ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਏਭਿਸ੍ ਸਮਾẖ ਕੇਚਿਤ੍ ਕਾਲੇਨੈਵ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਕਾਲੇਨ ਸਦृਸ਼ਾẖ ਕੇਚਿਤ੍ ਤੈਰ੍ ਏਵ ਚ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਕਈ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇਨਾਕੁਲਚੇष੍ਟਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਧ ਇਤੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਥੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪੁਨਰ੍ ਦੇਹਾਲੇਖਨਖੇਦਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਗਣਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯੇ ਨ ਚ । ਭੂਤਾਮ੍ਬੂਨਿ ਵਹਨ੍ਤਿ ਸਂਸृਤਿਮਯੇ ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਧੌ ਚਞ੍ਚਲੇ ਚਕ੍ਰਾਵृਤ੍ਤਿਮਯਾਨਿ ਸਙ੍ਕਲਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਕਸ੍ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਣਨ-ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੌਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ?
ਤਤਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਵਪੁਰ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤੋ ਨਿਰਾਮਯਃ । ਦਤ੍ਤਾਵਧਾਨੋ ਵਪੁषਿ ਤਦਾਪਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਹਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਫਿਰ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਅਨੰਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵੇਖਿਆ।
ਯਾਵਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ऽਙ੍ਕੁਰਿਤੋ ਮਮ । ਕੁਸੂਲਸ੍ਥਸ੍ਯ ਬੀਜਸ੍ਯ ਸਿਕ੍ਤਸ੍ਯੇਵਾਙ੍ਕੁਰੋ ਹृਦਿ
ਜਦ ਤਕ ਰਚਨਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
ਉਦ੍ਬੁਭੂषੁਰ੍ ਇਵਾਸ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸੇਕਾਦ੍ ਬੀਜੇ ਯਥਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਆਕਾਰਵਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਕਾਰਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਹੈ।
ਯਥੋਨ੍ਮਿषਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਦ੍ ਬੋਧਮ੍ ਏਯੁषਃ । ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਵਾ ਵਿਗਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਚੇਤਨਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਚਮਕ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਾ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਅਨੁਭੂਤẖ ਖਰੂਪਿਣਿ । ਹृਦਿ ਸਰ੍ਗੋਦਯੋ ऽਨਨ੍ਯਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਵਾਕਾਰਰੂਪਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਖ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਉਤਪਨ ਹੋਣਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਆਕਾਸ਼ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ੇ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍ । ਭੂਯੋ ਨਿਪੁਣਬੋਧਾਯ ਕਥਂ ਸਰ੍ਗḫ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਹੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਹੋਰ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ृਣੁ ਰਾਮ ਯਥਾ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਤ੍ਵਂ ਮਯਾ ਤਦਾ । ਅਨੁਭੂਤਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ਵਦ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਰੋਪਮਮ੍
ਰਾਮਾ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਤਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਮਹਾਕਲ੍ਪਸਂਰਮ੍ਭਂ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਾ । ਭਾਗੇ ऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਨ੍ਮੇषਿਤਾ ਮਯਾ
ਉਸ ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ।
ਯਦੈਵ ਸਾਮਲਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਨ੍ਮੇषਿਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਦੈਵਾਹਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਆਸ਼੍ਯਾਨਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਲ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
ਗਤਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਯਥਾ ਤ੍ਵਂ ਰਾਮ ਨਿਦ੍ਰਯਾ । ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਲੋਕਂ ਵਾ ਵਿਸ਼ਨ੍ ਵੇਤ੍ਸਿ ਮਨਾਗ੍ ਘਨਮ੍
ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵਾਦੌ ਤਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵੇਦਨਮ੍ । ਤਦ੍ ਘਨਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾ ਘਨਾ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਪਿੰਡ ਬੁੱਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਮਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣੀਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਥ । ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤਤ੍ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍ ਇਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੋਦਯਃ
ਉਹ ਮਨ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੱਤ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਾਦ੍ ਵਿਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਜਗਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਵਨੋਦਯਃ । ਯਥਾ ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਭਾਤਿ ਨਿਮੇषਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਮ੍ ਅਨਨ੍ਤੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਜਾਲਾਵਭਾਸਨੇ । ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਮਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਨ੍ ਨ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਸ ਅਨੰਤ ਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੋਈ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ।