ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚੇਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਦੌ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਮਰਣਾਨਰ੍ਥਰੂਪੋ ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜੇ ਦਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿੱਖ ਦੀ ਯਾਦ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਬੰਧਨ ਬੇਕਾਰ ਯਾਦ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਵਚਨ ਸਂਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯੇਵ ਚਿਦ੍ਗਤੇਃ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬੋ ਲਗਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਰ੍ਗਸ੍ਮृਤਿਮਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਵਾਂਗ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਪਰਛਾਂਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ।
ਆਦਾਵ੍ ਏਵ ਹਿ ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਚੇਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਭ੍ਰਮਾਭਾਵਾਤ੍ ਤਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਦਿੱਖੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੇਕਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇਰ੍ ਮਮ ਪ੍ਰੋਤ੍ਸਾਰ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਂ ਦृਸ਼੍ਯੇ ਕਥਯਾਤ੍ਮਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਸ ਲਈ, ਆਤਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਸੰਭਵਤਾ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਕਰ, ਤੇ ਦੱਸ ਕਿ ਇਹ ਦਿੱਖੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਏਵ ਯਥਾ ਭਾਤਿ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਕਂ ਤਥਾ । ਸ਼ृਣ੍ਵ੍ ਅਹਂ ਕਥਯਾ ਰਾਮ ਦੀਰ੍ਘਯਾ ਕਥਯਾਮਿ ਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮਝਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਵ੍ਯਵਸਾਯਕਥਾਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ ਯਾਵਤ੍ ਤਨ੍ ਨਾਨੁਵਰ੍ਣਿਤਮ੍ । ਨ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ ਤੇ ਤਾਵਦ੍ ਧृਦਿ ਪਾਂਸੁਰ੍ ਯਥਾ ਹ੍ਰਦੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬੋਧ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤੈਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਲਝਣ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਗਭ੍ਰਮਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੈਕਧ੍ਯਾਨਨਿष੍ਠਾਤ੍ਮਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਂ ਕਰਿष੍ਯਸਿ
ਜਦ ਤੂੰ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਇੱਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਆਤਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।
ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਚਲਾਚਲਾਃ । ਦृਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵਾ ਵੇਧਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਮਹਾਦ੍ਰਿਮ੍ ਇਵੇषਵਃ
ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਦਿੱਖਾਂ, ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ, ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਮ, ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ, ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਵੱਧ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੀਆਂ।
ਸ ਏषੋ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਕ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਸ੍ਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਜਗਦ੍ ਅਤ੍ਰ ਯਥੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਤ੍ ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਘਵ
ਇਹੋ ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ। ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਮਾਨਿ ਸਕਲਾਨਿ ਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਾਨਿ ਯੋ ਹੀਦਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਸਕਲੇ ਸਕਲਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾ । ਰੂਪਾਵਲੋਕਨਮਨੋਮਨਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਾਸ੍ਪਦਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਚ ਲੀਯਤੇ ਚ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਦੇਖਣ, ਸੋਚਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਮਾਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍ ਪਰਮਪਾਵਨਾਤ੍ । ਯਥੇਦਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਚ੍ ਛृਣੂਤ੍ਤਮਯਾ ਧਿਯਾ
ਉਸ ਉੱਚੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਤੋਂ, ਆਪਣੀ ਵਧੀਆ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਕਿਵੇਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਗਵਤ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਕਂ ਚ ਤਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਤਾਵਤ੍ ਕ੍ਰਮਂ ਸ਼ृਣੁ
ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਿਰਜਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਲੜੀ ਸੁਣ।
ਤਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਰੂਪਸ੍ਯਾਤਤਚਿਨ੍ਮਣੇਃ । ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਕਚਨਂ ਯਦ੍ ਅਜਸ੍ਰਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਉਸ ਅਨੰਤ ਤੇ ਆਪ-ਚਾਨਣ ਵਾਲੀ ਸਰੂਪ, ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰਤਨ ਦੀ, ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਵਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਇਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਅਗृਹੀਤਾਰ੍ਥਕਂ ਸਂਵਿਦੀਹਾਮਰ੍ਸ਼ਨਸੂਚਕਮ੍
ਉਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਲਚਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਸੁਖਮ ਸਮਝ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਨਾਮਾਰ੍ਥਕਲਨੈਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦੂਹਿਤਰੂਪਕਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਣੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਾਵਿਬੋਧਨਮ੍
ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਸਾ ਪਰਮਾ ਸਤ੍ਤਾ ਸਤੀਤਸ਼੍ ਚੇਤਨੋਨ੍ਮੁਖੀ । ਚਿਨ੍ਨਾਮਯੋਗ੍ਯਾ ਭਵਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ਲਭ੍ਯਤਯਾ ਤਯਾ
ਉਸ ਤੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਸਤੀਆਂ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪਹੁੰਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਘਨਸਂਵੇਦਨਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਭਾਵਿਜੀਵਾਦਿਨਾਮਿਕਾ । ਸਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਕਲਨਾ ਯਦਾ ਯਾਨ੍ਤੀ ਪਰਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍
ਫਿਰ, ਗਾੜ੍ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪ ਦੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਤੈਕਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਸਾਰਾ ਸਂਸਰਣੋਨ੍ਮੁਖੀ । ਤਦਾ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਤਨ੍ਵਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਾਮ੍ ਇਮਾਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਰੀਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਮਨਨ੍ਤਰਮ੍ ਏਤਸ੍ਯਾਃ ਖਸਤ੍ਤੋਦੇਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਗੁਣਬੀਜਂ ਸਾ ਭਵਿष੍ਯਦਭਿਧਾਰ੍ਥਦਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀ ਹਾਲਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗੀ।
ਅਹਨ੍ਤੋਦੇਤਿ ਤਦਨੁ ਸਹ ਵੈ ਕਾਲਸਤ੍ਤਯਾ । ਭਵਿष੍ਯਦਭਿਧਾਰ੍ਥੇ ਤੇ ਬੀਜਂ ਮੁਖ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਫਿਰ, 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ; ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਬੀਜ ਹਨ।
ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤੇਃ ਪਰਾਯਾਸ੍ ਤੁ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਏਤਜ੍ ਜਾਲਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਸਦ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਵਿਸ੍ਫੁਰਤ੍
ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਲ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਜਿਹਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸਾ ਚਿਦ੍ ਬੀਜਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਰਸ੍ ਸ ਤਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਤਯਾ ਮਰੁਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਉਥੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਆਪਣੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਵਤੀ ਵ੍ਯੋਮਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸ੍ਵਤੋ ਘਨੀਭੂਯ ਸ਼ਨੈਃ ਖਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਿਨਾਮਾਰ੍ਥਰੂਪਂ ਤਦ੍ ਬੀਜਂ ਸ਼ਬ੍ਦੌਘਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਪਦਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਾਢ੍ਯਵੇਦਵृਨ੍ਦਵਿਕਾਰਿ ਤਤ੍
ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹਨ। ਇਹ ਬੀਜ ਸ਼ਬਦ, ਵਾਕ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਦੇष੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਾ ਜਗਚ੍ਛ੍ਰੀਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਿਣਃ । ਸ਼ਬ੍ਦੌਘਨਿਰ੍ਮਿਤਾਰ੍ਥੌਘਪਰਿਣਾਮਵਿਸਾਰਿਣੀ
ਉਸ ਤੋਂ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਏਵਮ੍ਪਰਿਵਾਰਾ ਸਾ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਭਾਵਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਜਾਲੇਨ ਬੀਜਂ ਭੂਤੌਘਸ਼ਾਖਿਨਃ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਂ ਭੂਤਜਾਤਮ੍ ਆਵਲਿਤਾਮ੍ਬਰਮ੍ । ਜਗਜ੍ਜਠਰਯਨ੍ਤ੍ਰੌਘਂ ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ ਵੈ ਤਤਃ
ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਣਗੇ।
ਅਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਭਿਧਾਸਾਰਾ ਚਿਜ੍ ਜੀਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਵਪੁਃ । ਯਾ ਸੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਭਾਵਨਾਦ੍ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਜੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ, ਛੂਹ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਛੂਹ ਦੀ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਵਨਸ੍ਕਨ੍ਧਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਬੀਜਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਕਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਰਿष੍ਯਤਿ
ਹਵਾ ਦਾ ਫੈਲਣਾ, ਛੂਹ ਦੇ ਇਕੋ ਟਾਹਣੇ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਯਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਵਿਲਾਸੇਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ऽਨੁਭਵਾਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤੇਜਸ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਤਤ੍ਤਦ੍ਭਵਿष੍ਯਦਭਿਧਾਰ੍ਥਦਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਚਾਨਣ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਂ ਪੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।