ਪਾਤਾਲਮ੍ ਇਵ ਪਾਨੀਯਂ ਸਰ੍ਪੋ ਬਿਲਮ੍ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਚਣ੍ਡਵਾਯੁਰ੍ ਇਵਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਵਿਸ਼ਤ੍ ਤਨ੍ਮੁਖਂ ਜਵਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਉਸ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਮੁਦੇਤ੍ਯਾਪਿਬਦ੍ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ ਸ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨ ਤਤ੍ਪਯਃ । ਕृष੍ਣਾਙ੍ਗੋ ऽਰ੍ਕ ਇਵ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਸਤ੍ਸਮ੍ਪਰ੍ਕ ਇਵਾਗੁਣਮ੍
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੀ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਾ ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ ਨੇਕੀਆਂ ਦੁਸ਼ਟਾਈ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਪਾਤਾਲਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਥਾਭਵਤ੍ । ਰਜੋਧੂਮਾਨਿਲਾਮ੍ਭੋਦਭੂਤਮੁਕ੍ਤਂ ਸਮਂ ਨਭਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਕਾਸ਼ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਧੂੜ, ਧੂੰਆਂ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ।
ਕੇਵਲਂ ਤਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵ੍ਯੋਮਨਿਰ੍ਮਲਾਃ । ਇਮੇ ਪਦਾਰ੍ਥਾ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਤਾਨ੍ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਉਥੇ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਨ—ਸੁਣੋ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਦਾਤਾ।
ਏਕਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਅਸੌ ਮਧ੍ਯੇ ਰੁਦ੍ਰẖ ਕृष੍ਣਾਮ੍ਬਰਾਕृਤਿਃ । ਨਿਰਾਧਾਰਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਮ੍ਭੋਧਿਬਿਮ੍ਬਵਤ੍
ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰੂਦਰ, ਕਾਲੀ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਤੇ ਹਿਲੇ-ਡੁਲੇ ਬਿਨਾ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੋਵੇ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ऽਵਸ੍ਥਿਤੋ ਦੂਰੇ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਕਾਸ਼ਤਲੋਪਮਃ । ਭਾਗੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਸਦਨਸ੍ਯਾਧḫ ਪਾਤਾਲਸਪ੍ਤਕਾਤ੍
ਦੂਜਾ ਦੂਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਲ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।
ਪਾਤਾਲਭੂਤਲਦਿਵਾਂ ਸਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਦਿਵੌਕਸਾਮ੍ । ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿḫ ਪਾਰ੍ਥਿਵਭਾਗੇਨ ਪਙ੍ਕਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਾ ਮਨਾਕ੍
ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ, ਅਸਮਾਨ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੀਕੜ ਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਰੇੜੇ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਤृਤੀਯੋ ऽਤ੍ਰ ਪਦਾਰ੍ਥੋ ऽਭੂਦ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਭਾਗਭੂਃ । ਦृष੍ਟਿਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ਸ ਦੂਰਤ੍ਵਾਲ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਗਗਨਾਸਿਤਃ
ਤੀਜਾ ਤੱਤ ਇੱਥੇ ਉਪਰਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਾਲੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਦੂਰਵਿਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਰ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਖਣ੍ਡਯੋਃ । ਤਦ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ ਆਤਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਦੋ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਥੋ ऽਸੌ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ ਤੁ ਤਦਾ ਸਂਲਕ੍ਸ਼ਿਤੋ ਮਯਾ । ਚਤੁष੍ਟਯਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਚੌਥਾ ਤੱਤ ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬਹਿẖ ਕਿਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਦ੍ਮਕਵਾਟਤਃ । ਕਾਸ੍ ਤਤ੍ਰਾਵਰਣਾ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਯਤ੍ਯਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾẖ ਕਥਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਹਦਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀ ਹੈ? ਉਥੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਹਨ? ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਹਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਖਣ੍ਡਯੋḫ ਪਾਰੇ ਤਤੋ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਜਲਮ੍ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਤਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾਤਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਨੰਤ ਸੰਧਿਆ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਤਥੈਵ ਜ੍ਵਾਲਾਤ੍ਮ ਤੇਜੋ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਤਸ੍ ਤਥੈਵ ਪਵਨḫ ਪਾਵਨੋ ਨਿਰ੍ਮਲਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਫਿਰ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਤੇਜ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਹਵਾ ਵੀ, ਸਾਫ ਸੁਥਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਠੀਕ ਥਾਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਤਥੈਵ ਵਿਮਲਂ ਨਭੋ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਤḫ ਪਰਮਮ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍
ਫਿਰ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯਾਥ ਦृष੍ਟਯੋ ऽਨ੍ਯਾਸ੍ ਤਥੈਵ ਖੇ । ਕਚਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਦੂਰਸ੍ਥਾ ਮਿਥੋऽਦृष੍ਟਾਤ੍ਮਸृष੍ਟਯਃ
ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਆਪ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਖਣ੍ਡਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਧਸ੍ਤਾਨ੍ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਤਜ੍ ਜਲਾਦਿ ਮਹਾਕਾਰਂ ਕ੍ਵ ਕਥਂ ਕੇਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ
ਉਪਰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਇਹ ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ?
ਸ ਪਾਰ੍ਥਿਵḫ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤẖ ਕਡ੍ਢਕਰਤ੍ਨਵਤ੍ । ਭਾਗਾਸ੍ ਤਮ੍ ਏਵ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸੁਤਾ ਮਾਤਰਂ ਯਥਾ
ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
ਅਤੋ ਯਦ੍ ਏਵ ਨੇਦੀਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਖ੍ਯਂ ਮਹੀਵਪੁਃ । ਤਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥਾḫ ਪ੍ਰਧਾਵਨ੍ਤਿ ਤृषਿਤਾਸ੍ ਸਲਿਲਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਸੇ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਤਦ੍ ਏਵਾਤਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਤੇ ਜਲਾਦਯਃ । ਨ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਪ੍ਰਵਿਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਾਂ ਯਥਾਵਯਵਾ ਇਵ
ਉਹੀ ਤੱਤ ਨੂਂ ਆਸਰਾ ਬਣਾਕੇ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਖਣ੍ਡੇ ਤੇ ਤਿष੍ਠਤẖ ਕਥਮ੍ ਉਚ੍ਯਤਾਮ੍ । ਕਿਮਾਕृਤੀ ਧृਤੇ ਕੇਨ ਕਥਂ ਵਾ ਪਰਿਨਸ਼੍ਯਤਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਤੱਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ, ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
ਅਧृਤਂ ਧृਤਮ੍ ਏਵੋਚ੍ਚੈਰ੍ ਅਪਤਚ੍ ਚੈਵ ਵਾ ਪਤਤ੍ । ਅਨਾਕृਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਾਕਾਰਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਯਥਾ
ਨਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉੱਚਾ ਟਿਕਿਆ; ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ; ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਕਿਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਨਾਮ ਪਤਤਿ ਕਿਂ ਵਾ ਕੇਨਾਸ੍ਯ ਧਾਰ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਕਚਨਂ ਤਥੈਤਦ੍ ਅਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਇਸਨੂੰ ਟਿਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕੇਸ਼ੋਣ੍ਡੁਕਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ । ਯਥਾ ਵਾ ਪਵਨੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਜਗਚ੍ ਚਿਦ੍ਗਗਨੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਲਾਂ ਦੀ ਗੇਂਦ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਚਿਤੌ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਖ੍ਯਂ ਜਗਦ੍ਗृਹਮ੍ । ਖੇ ਖਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਯਨਾਕਾਰਮ੍ ਅਤ੍ਯਾਕਾਰਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ—ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਘਰ—ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰ ਵਾਂਗ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
ਪਾਤਸਂਵਿਤ੍ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਪਤਦ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ । ਉਤ੍ਪਤਨ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਦੋਦ੍ਭੂਤਮ੍ ਉਤ੍ਪਤਚ੍ ਚੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜੋ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਡਿੱਗਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤਿਸਂਵਿਤ੍ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ । ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸਂਵਿਦੋਦ੍ਭੂਤਂ ਗਚ੍ਛਦ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍
ਜੋ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਚੱਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਤਿ ਨਾਸ਼ਵਿਦਾ ਨਾਸ਼ਂ ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਦਿਵੇਦਨੈਃ । ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਮਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸਰ੍ਗਾਦਿਵੇਦਨੈਃ
ਮੁਕਣ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਮੁਕਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਭਾਤਿ ਮੌਕ੍ਤਿਕਗਣਸ਼੍ ਸ਼ਰਦਮ੍ਬਰਾਨ੍ਤਰ੍ ਦृष੍ਟਾਵ੍ ਅਸਤ੍ਯ ਉਦਿਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਸਤ੍ਯਰੂਪਃ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਯਥਾ ਨਭਸਿ ਵਿਸ੍ਫੁਰਤਾਂ ਤਥੈषਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਵਿਧਾਤੁਮ੍ ਇਹ ਕੋ ਜਗਤਾਂ ਸਮਰ੍ਥਃ
ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੱਚੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਹੈ?
ਅਥ ਰਾਘਵ ਰੁਦ੍ਰਂ ਤਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਹਾਮ੍ਬਰੇ । ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਂ ਨਰ੍ਤਿਤੁਂ ਮਤ੍ਤਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਂ ਵਿਤਤਾਕृਤਿਮ੍
ਫਿਰ, ਰਾਘਵ ਜੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਦਰ ਨੂੰ ਨੱਚਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ, ਮਸਤ ਹੋਏ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਫੈਲਾਏ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ।
ਵ੍ਯੋਮੇਵਾਕृਤਿਮ੍ ਆਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਜਹਦ੍ਵ੍ਯਾਪਿਤਾਂ ਨਿਜਾਮ੍ । ਮਹਾਕਾਰਂ ਘਨਸ਼੍ਯਾਮਂ ਦਸ਼ਾਸ਼ਾਪਰਿਪੂਰਕਮ੍
ਉਹ ਖੁਦ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਸੀ—ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਘਣੇ ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ, ਦਸੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।