ਵੇਦ੍ਯਵੇਦਨਵੇਤ੍ਤृਤ੍ਵਰੂਪਤ੍ਰਯਮ੍ ਇਦਂ ਪੁਨਃ । ਯਤ੍ਰੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਪਰਮਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਜਾਣਿਆ, ਜਾਣਣ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਿੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਵੇਦ੍ਯਵੇਦਨਵੇਤ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ਰੇਦਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਅਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੌ ਮਹਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ, ਜਾਣਣ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਦੇ ਮਹਾਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰੂਪ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਮਹਾਚਿਤੇਃ । ਜਙ੍ਗਮੇ ਸ੍ਥਾਵਰੇ ਵਾਪਿ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ਤੇ ऽਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਮਨ, ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਚਲਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਹਿ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਚ੍ ਚੇਦ੍ ਬੋਧਮਯਂ ਭਵੇਤ੍ । ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪਰੇਣ ਸਮਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਰ੍ਕਵਿष੍ਣੁਹਰਸ਼ਕ੍ਰਸਦਾਸ਼ਿਵਾਦਿਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਸ਼ਿਵਂ ਪਰਮਮ੍ ਏਤਦ੍ ਇਹੈਕਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ । ਸ਼ਿष੍ਟਂ ਪ੍ਰਦਿष੍ਟਮ੍ ਅਵਿਨष੍ਟਮ੍ ਅਕष੍ਟਮ੍ ਇष੍ਟਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਨ ਮਿਸ਼੍ਰਮ੍ ਅਣੁਨਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤੇਨ
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਹਰਾ, ਇੰਦਰ, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਨਿਰਧਾਰਿਤ, ਅਟੱਲ, ਅਸ਼ਾਂਤ, ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਿਲਿਆ ਜਾਂ ਅਣਮਿਲਿਆ, ਸੁਖਮ, ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂਰੂਪਮ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਜਗਨ੍ ਨਾਮਾਸ੍ਤਿ ਭਾਸੁਰਮ੍ । ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਭੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕ੍ਵ ਨੁ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਹ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਜਗਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਮ ਹੈ—ਓ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਣ ਤੇ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕੁਤ ਆਯਾਤਿ ਕੀਦृਗ੍ ਵਾ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰਃ ਕ੍ਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਕ੍ਵ ਯਾਤਿ ਕੁਤ ਆਯਾਤਿ ਵਦ ਵਾ ਵ੍ਯੋਮਕਾਨਨਮ੍
ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ? ਬਾਂਝ ਮਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ।
ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰੋ ਵ੍ਯੋਮਵਨਂ ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਕੀਦृਸ਼ੀ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ ਤਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿਤਾ
ਬਾਂਝ ਮਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਣਗੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ?
ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰਵ੍ਯੋਮਵਨੇ ਯਥਾ ਨ ਸ੍ਤਃ ਕਦਾਚਨ । ਜਗਦਾਦ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ
ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਨ ਚ ਧ੍ਵਂਸਿ ਯਤ੍ ਕਿਲਾਦੌ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਕਾ ਕਥਾ
ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪੈਦائش ਜਾਂ ਨਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰਨਭੋਵृਕ੍ਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ ਤਾਵਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ । ਸਾ ਯਥਾ ਨਾਸ਼ਜਨ੍ਮਾਦ੍ਯਾ ਤਥੈਵੇਦਂ ਨ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍
ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਾਂ ਪੈਦائش ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਨਾਸ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹੈ।
ਫੁਲ੍ਲਸ੍ਯਾਤੁਲਭੁਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਆਲਕੈਃ ਕੁਰੁ ਕੋਲਨਮ੍ । ਨਿਰਨ੍ਵਯਾ ਯਥੈਵੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਜਗਤ੍ਸਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਫੁੱਲ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗੂੰਥਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਨਾ ਅਸਲ ਦੇ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸੌਵਰ੍ਣਕਟਕੇ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਤਥਾ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੜੀਪਣ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਪਣ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਆਕਾਸ਼ੇ ਚ ਯਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਵਤ੍ । ਜਗਤ੍ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਤਥਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਪ੍ਯ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਿਮਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਪਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਵੇ।
ਕਜ੍ਜਲਾਨ੍ ਨ ਯਥਾ ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਚ ਨ ਯਥਾ ਹਿਮਾਤ੍ । ਪृਥਗ੍ ਏਵ ਭਵੇਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਂ ਜਗਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਰੇ ਪਦੇ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਜਲ ਤੋਂ ਕਾਲਾਪਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤੇ ਹਿਮ ਤੋਂ ਠੰਡਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾ ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨੋ ਨ ਹਿਮਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਨ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਵਾਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਡਕ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮੌਜੂਦ।
ਮਰੁਨਦ੍ਯਾਂ ਯਥਾ ਤੋਯਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਦੌ ਯਥੇਨ੍ਦੁਤਾ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵੈਵਂ ਜਗਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਮਲਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਵਿਚ ਚੰਦਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਿਚ, ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮੌਜੂਦ।
ਸਂਵਿਦ੍ਵਿਲੋਚਨਾਲੋਕੋ ਭਾਤ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਸਂਵਿਦਮ੍ਬਰੇ । ਜਗਦਾਖ੍ਯੇ ऽਮਲੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦृष੍ਟਿਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀ ਯਥਾ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸੰਸਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਃ ਕਚਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਤੇਨ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ 'ਸੰਸਾਰ' ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਆਦਾਵ੍ ਏਵ ਹਿ ਯਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ऽਪਿ ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਕੀਦृਸ਼ਃ
ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ, ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵਦ੍ਭੂਤਜਾਡ੍ਯਂ ਪृਠ੍ਵ੍ਯਾਦੇਰ੍ ਜਡਵਸ੍ਤੁਨਃ । ਕਾਰਣਂ ਭਵਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਂ ਛਾਯਾਯਾ ਆਤਪੋ ਯਥਾ
ਜੋ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਨ ਜੰਮਿਆ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਮੂਲ-ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਜੜਤਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਰਛਾਂਵੇ ਦੀ ਕਾਰਨ ਧੁੱਪ ਹੋਵੇ।
ਕਾਰਣਾਭਾਵਤਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨੇਦਂ ਤਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਨੋਦਿਤਮ੍ । ਯਤ੍ ਤਤ੍ਕਾਰਣਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਏਵੇਤ੍ਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਦਾ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਜਾਤਮ੍ ਏਵ ਯਦ੍ ਭਾਤਿ ਸਂਵਿਦੋ ਭਾਨਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਯਜ੍ ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਂਵਿਤ੍ਕਚਨਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਅਜੰਮਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਜਗਤ ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ।
ਸਂਵਿਤ੍ਕਚਨਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਤਥਾ ਜਗਤ੍ਕਚਨਮ੍ ਆਤਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ, ਜਗਤ ਦੀ ਚਮਕ ਇੰਝ ਹੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਜਗਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਨ
ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਗਤ ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਉਗਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਪਵਨੋ ਯਥਾ । ਯਥਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਭਾਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਰਮੀ, ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ, ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਯਥਾ ਪੁਰਮ੍ ਇਵਾਸ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਵਿਦਿ । ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਵੈ-ਰੂਪ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚੇਤ੍ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸੁਘਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਵਦ । ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਵਿषਂ ਜਾਤਮ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨੁਭੂਤਿਵਤ੍
ਜੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਅਸਲਤਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਝੂਠੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਤਿ ਦृਸ਼੍ਯੇ ਕਿਲ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸਤਿ ਦ੍ਰष੍ਟਰਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ । ਏਕਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਬਨ੍ਧੋ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਏਕਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦ੍ਵਯੋਃ
ਜਦੋਂ ਦਿੱਖ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿੱਖ ਹੋਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵੋ ਯਾਵਦ੍ ਬੁਦ੍ਧੋ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਤਾਵਦ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਅਦ੍ਰष੍ਟृਤ੍ਵਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਮ੍
ਜਦ ਤੱਕ ਦਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਨਾ-ਵੇਖਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ।