ਵਪੁਰ੍ ਵਿਰਾਜੋ ਜਗਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰੂਪਸ੍ਯ ਹਿ ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ਮ । ਆਕਾਸ਼ਸ਼ੈਲਾਵਨਿਸਾਗਰਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਤḫ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖੋਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਪੇ ਤੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇ ਤਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਵਪੁਰ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥੇਯਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਚਾਰਹਾਰਿਣੀ
ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ, ਜੋ ਰੂਪ ਵੀ ਉਹ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ, ਉਥੇ ਜੋ ਕਾਇਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੀਬ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪਰਮਂ ਯਚ੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਂ ਤਦ੍ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮਨੋ ਵਪੁਃ । ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯਰਹਿਤਂ ਲਘੁ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਵਪੁਰ੍ ਜਗਤ੍
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਲਕਾ ਤੇ ਨਿਕਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਚਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਣ੍ਡਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਵਪੁषḫ ਪਰਿਤੋ ਭਾਸ੍ਵਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਕਲਪਨਾ-ਮਈ ਅੰਡਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅੰਡਾ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈष ਸ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਅਣ੍ਡਮ੍ ਅਕਰੋਦ੍ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਤੈਜਸਂ ਤੈਜਸਾਕਾਰḫ ਪੁष੍ਟḫ ਪੁष੍ਟਂ ਵਿਹਙ੍ਗਵਤ੍
ਇਹੀ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਡਾ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ: ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਾ ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ।
ਅਣ੍ਡਸ੍ਯੈਕਂ ਨਭੋ ਦੂਰਂ ਗਤਂ ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਅਸੌ । ਦੂਰੇ ऽਧਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਭਾਗਂ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚ ਨਾਤ੍ਮਨਃ
ਅੰਡੇ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣਿਆ; ਦੂਜਾ ਭਾਗ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਭਾਗ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਥੋ ਵਿਰਾਜਸ਼੍ ਸ਼ਿਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਧੋਭਾਗੋ ऽਸ੍ਯ ਪਾਦਾਖ੍ਯੋ ਨਿਰਨ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਖਮ੍
ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਰਾਜ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਪੈਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਹੀਨ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਦੂਰਂ ਵਿਯੁਕ੍ਤਯੋਸ੍ ਸਨ੍ਧਿẖ ਖਣ੍ਡਯੋਰ੍ ਅਤਿਵਿਸ੍ਤृਤਾ । ਅਨਨ੍ਤਾ ਵ੍ਯੋਮਲੇਖੇਤਿ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਹ ਦੋ ਦੂਰਲੇ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਣਗਣ ਹੈ, ਅੰਤਹੀਨ ਖਾਲੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਕਾਲੀ, ਸੁੰਨ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ।
ਦ੍ਯੌਸ੍ ਤਾਲੁ ਵਿਪੁਲਂ ਤਸ੍ਯ ਤਾਰਾ ਰੁਧਿਰਬਿਨ੍ਦਵਃ । ਸਂਵਿਦ੍ਵਾਤਲਵਾ ਦੇਹੇ ਸੁਰਾਸੁਰਨਰਾਦਯਃ
ਉਸ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਪਲਾਟ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਲਹੂ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵਤੇ, ਰਾਖਸ਼, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹਨ।
ਦੇਹੇ ऽਨ੍ਤẖ ਕ੍ਰਿਮਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਭੂਤਪ੍ਰੇਤਪਿਸ਼ਾਚਕਾਃ । ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣਿ ਸੁषਿਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਦੇਹਕੇ
ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਪਿਸਾਚ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਛੇਦ, ਖੋਖਲੇ ਸਥਾਨ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਖਣ੍ਡਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਧੋ ਵਿਸ੍ਤृਤਂ ਪਾਦਯੋਸ੍ ਤਲਮ੍ । ਜਾਨੁਮਣ੍ਡਲਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣਿ ਪਾਤਾਲਕੁਹਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਧਃ
ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘੁੱਟਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਫਾ ਹਨ।
ਜਲੈਸ਼੍ ਸ਼ਲਸ਼ਲਾਯਨ੍ਤੀ ਸੁषਿਰਾਨੇਕਰਨ੍ਧ੍ਰਿਕਾ । ਭੂਰ੍ ਅਨ੍ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲੀ ਲੋਲਾ ਸਮੁਦ੍ਰਦ੍ਵੀਪਵੇष੍ਟਨਾ
ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਗੜਗੜਾਹਟਾਂ ਤੇ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਨਲੀਆਂ ਤੇ ਛੇਦ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਆਂਤਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਲੈਰ੍ ਗੁਡਗੁਡਾਯਨ੍ਤ੍ਯੋ ਨਦ੍ਯੋ ਨਾਡ੍ਯਸ੍ ਸਰਦ੍ਰਸਾਃ । ਜਮ੍ਬੁਦ੍ਵੀਪਂ ਹृਦਮ੍ਭੋਜਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਕਰ੍ਣਿਕਮ੍
ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਉਸਦੇ ਨਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਤੇ ਰਗਾਂ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਕਮਲ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰ ਹੇਮਾਦ੍ਰੀ ਪਹਾੜ ਹੈ।
ਕੁਕ੍ਸ਼ਯẖ ਕਕੁਭਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਯਕृਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਦਯੋ ऽਚਲਾਃ । ਮृਦ੍ਵ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾḫ ਪਟਾਕਾਰਾ ਮੇਦਸੋ ਜਾਲਿਕਾ ਘਨਾਃ
ਉਸਦਾ ਪੇਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੈ; ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਜਿਗਰ, ਤਲ, ਆਦਿ ਅੰਗ ਹਨ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਨਰਮ ਤੇ ਚਿਕਣ, ਪਟਾਕਾਰ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਚਰਬੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਹਨ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕੌ ਲੋਚਨੇ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੋ ਮੁਖਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤੇਜਸ੍ ਸੋਮੋ ऽਸ੍ਯ ਕਥਿਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਲੇਯਪਰ੍ਵਤਃ
ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੋਮ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਤ ਹਨ; ਕਫ਼ ਉਸ ਲਈ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਲੋਕਸ੍ ਤਥੌਰ੍ਵਾਗ੍ਨਿḫ ਪਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਤਿਦੁਸ੍ਸਹਮ੍ । ਵਾਤਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਮਹਾਵਾਤਾḫ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਅੱਗ ਦਾ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਪਿੱਤ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਹਵਾ ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਕਲ੍ਪਦ੍ਰੁਮਵਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਵृਨ੍ਦਾਨਿ ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਲੋਮਜਾਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਵਨਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਵਨਾਨਿ ਚ
ਉਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਲਪਵ੍ਰੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਬਾਗ ਹਨ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਖਣ੍ਡਂ ਤੁ ਸਮਸ੍ਤਮ੍ ਉਰੁਮਸ੍ਤਕਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਪ੍ਰਾਨ੍ਤਰਨ੍ਧ੍ਰਾਰ੍ਚਿਰ੍ ਅਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਾ ਸ਼ਿਖੋਤ੍ਥਿਤਾ
ਉਪਰੋਂ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖੰਡ ਉਸ ਦੀਆਂ رانਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਦਰਾਰ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਮਨਸ੍ ਤੇਨ ਮਨੋ ਨਾਸ੍ਯੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਭਾਜ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਕਿਲ ਕਸ੍ਯ ਕਥਂ ਕੁਤਃ
ਉਸ ਥਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕਿਸ ਲਈ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ?
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਏष ਤੇਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿਤਾ ਕृਤਾ । ਯਤਸ੍ ਤਤ੍ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣẖ ਕਿਲ
ਉਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੋਰ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
ਅਵਯਵਾਵਯਵਿਨੋਰ੍ ਇਵੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਤ੍ਤਯੋਃ । ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੈਕ੍ਯਮ੍ ਏਕਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਦੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਯ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਜਗਤਾਂ ਯਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾ ਏਵ ਪੁਂਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਚਲਨ੍ਤ੍ਯਾ ਰੂषਿਤਦ੍ਵਿਤਾਃ
ਉਸ ਲਈ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਚਲਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਜਾਗਤੇ ਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਨਾਨ੍ਯੇ ऽਸ੍ਯ ਮृਤਿਜਨ੍ਮਨੀ । ਸ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਜਾਗਦੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਯਾ ਜਗਤ੍ਸਤ੍ਤਾ ਤਨ੍ਮृਤ੍ਯੈਵ ਜਗਨ੍ ਮृਤਮ੍ । ਯਾਦृਸ਼ੀ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਰੁਤੋਸ੍ ਸਤ੍ਤੈਕਾ ਤਾਦृਸ਼ੀ ਤਯੋਃ
ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਹਾਲ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ਵਿਰਾਜੋਸ੍ ਸਤ੍ਤੈਕਾ ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਯੋਰ੍ ਇਵ । ਜਗਦ੍ ਯਤ੍ ਸ ਵਿਰਾਡ੍ ਏਵ ਯੋ ਵਿਰਾਟ੍ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਵਿਰਾਟ ਇਕੋ ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਰਾਟ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਵਿਰਾਟ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿਰਾਟ੍ ਚੇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾḫ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕਾਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੈਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਃ
‘ਸੰਸਾਰ’, ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਤੇ ‘ਵਿਰਾਟ’ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਕੋ ਹੀ ਮਤਲਬ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹਨ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਾ ਵਿਰਾਡ੍ ਏਵ ਖਮ੍ ਏਵਾਕृਤਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਅਸ੍ਤੁ ਨਾਮ ਸ੍ਵਦੇਹਾਨ੍ਤẖ ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈष ਤਿष੍ਠਤਿ
ਵਿਰਾਟ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਖੁਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਹਿ ਸਕੀਏ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਵੇਂ ਉਥੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਯਥਾ ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਦੇਹਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਸਿ ਤ੍ਵਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਥਾਸ੍ਤੇ ਨਿਜਦੇਹੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਾ ਪਿਤਾਮਹਃ
ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨृਣਾਂ ਤਥਾ ਚ ਮੁਖ੍ਯਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਰੋਦਰੇ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪੁਤ੍ਰਿਕਾਦੇਹਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬੋਪਮਾਸ੍ਤਿ ਸਾ
ਉਵੇਂ ਹੀ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈ ਧੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਪਿ ਦੇਹਾਨ੍ਤẖ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੋष੍ਯ੍ ਅਲਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਾ ਵਿਭੁਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕਿਂ ਨ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਥੇ ਫਿਰ ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਵਿਚਾਰ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?