ਉਪਲਬ੍ਧਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟृਤਾਤ੍ਰੋਪਲਬ੍ਧृਤਾ । ਆਲੋਕਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਤਾ ਦृਗ੍ ਆਲੋਕਨਕਾਰਣਮ੍
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਵੇਖਣਾ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਤਾ ਭਾਤਿ ਮਿਤਾਨਨ੍ਤਾਥ ਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਸਤ੍ਯੈਵ ਨਭਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਭੋਰੂਪੈਵ ਨਿष੍ਪ੍ਰਮਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਣ ਜਾਂ ਘਟਣ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੋਈ ਝਲਕ, ਚਾਹੇ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੇਅੰਤ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਰੂਪ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਚਿਦਣੋਰ੍ ਭਾਸਨਂ ਭਾਤਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਨ ਦੇਹਗਮ੍ । ਯੇਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਚ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ ਤਚ੍ ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਯੇਨ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਚਮਕ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅੱਖ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਕੰਨ ਹੈ।
ਯੇਨ ਜਿਘ੍ਰਤਿ ਤਦ੍ ਘ੍ਰਾਣਂ ਯੇਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਚਰ੍ਮ ਤਤ੍ । ਰਸ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਸਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ऽਕ੍ਸ਼ਦृਸ਼ਾਮ੍ ਇਤਿ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁੰਘਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਨੱਕ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਛੂਹਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਚਮੜੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਚੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਜੀਭ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।
ਚਿਦਣੁਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇ ऽਨ੍ਤḫ ਪ੍ਰਥਮਂ ਨਾਮਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵृਨ੍ਦਮ੍ ਏਤੇषਾਮ੍ ਏਤਦਾਕਾਸ਼ਰੂਪਿ ਤਤ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਚਮਕ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ।
ਚਿਦਣੁਪ੍ਰਤਿਭਾਕਾਸ਼ਪਿਣ੍ਡ ਏਕਘਨਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਵਿਵਸ਼ਸ਼੍ ਚੇਤਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਚਮਕ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੋਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ-ਸਾਰ, ਅਟੁੱਟ ਅਸਤਿਤਵ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚਿਦਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਪੋषਮ੍ ਉਪੈਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤਤੋ ਮਨਸ੍ਤਯਾ ਰੂਢਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਦਂ ਗਤਮ੍ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਪਰਿਚ੍ਛੇਦ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੀਕृਤ ਆਤ੍ਮਨਾ
ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਣੋਰ੍ ਅਸ੍ਯ ਭਾਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਂ ਯਤ੍ਰ ਵੇਦਨਮ੍ । ਸ ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਕਾਲੇਨ ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਖ੍ਯਾਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਸ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਗਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ।
ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਕਦੇਸ਼ੇ ऽਸਾਵ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਭਿਖ੍ਯਾਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਏਵਂ ਦਿਗਭਿਧਾਨਾਦਿ ਕਲ੍ਪਯਿष੍ਯਤਿ ਸ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਉਹ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਰੱਖੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਨਾਂ ਬਣਾਏ ਜਾਵੇਗਾ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮ੍ ਅਰ੍ਥਵੇਦਨਮ੍ । ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਸਾਵ੍ ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦੋ ऽਪਿ ਸਨ੍
ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜੋ ਖੁਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਏਗੀ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ੍ਵਾਨੁਭਵੇਨੈष ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਧृਤ੍ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਨਾਮਾਨ੍ਤਰ੍ ਦੇਹਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਚਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ 'ਮਾਨਸਿਕ ਦੇਹ' ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਏਵ ਚਿਰਂ ਕਾਲਂ ਤਤ੍ਰ ਭਾਵਨਯਾ ਤਯਾ । ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਆਧਿਭੌਤਿਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਇਹੀ ਚਿੱਤ, ਉਥੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸਚੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਰਚਿਤੋ ਨਿਰ੍ਮਲੇਨੇਤਿ ਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਅਸਤਾਸਤ੍ ਸਮਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਤਾਪਨਦ੍ਯਾ ਜਲਂ ਯਥਾ
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਬਣਿਆ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਹਾਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਦੇਹੇ ਗਗਨਾਕृਤਿਃ । ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਦਾਂ ਕਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਾਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਦਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਕਿਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਰਗਾ ਸਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ 'ਸਿਰ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਪੈਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ 'ਪੈਰ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਉਰḫਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਮਯੀਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਨਾਬਿਲਾਮ੍ । ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਯਰ੍ਥਮਯੀਮ੍ ਅਪਿ
ਕਿਤੇ ਇਹ ਛਾਤੀ ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਸਰੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫੜਨ, ਛੱਡਣ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਯਤਾਕਾਰਕਲਨਾਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਮ੍ । ਵਿषਯੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਰਾਤਵੇਧਿਤਾਮ੍
ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ-ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਮੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੋ ऽਣੁḫ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਥਾਕਾਰਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਕਲਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਕਲਨਾਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਖਮ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਕਲਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਥਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਹਰਿਃ । ਏਵਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਏਵਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਿਮਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੀੜਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਵਿਲਸਿਤਂ ਜ੍ਞਪ੍ਤੌ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਾ
ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਓਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਖਾਲੀਪਣ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਬੀਜਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਵੀਰੁਧਾਮ੍ । ਸਰ੍ਗਾਰ੍ਗਡਪ੍ਰਦੋ ਮੁਕ੍ਤੇਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਸਾਰਵਾਰਿਦਃ
ਪਰਛਾਂਵ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਹੈ, ਤੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਕਾਰਣਂ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਨੇਤਾ ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦਿषੁ । ਸ ਚਾਦ੍ਯḫ ਪੁਰੁषਸ੍ ਸ੍ਵੈਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਤ੍ਥਿਤ ਉਤ੍ਥਿਤਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਆਗੂ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਯ ਭੂਤਮਯੋ ਦੇਹੋ ਨਾਸ੍ਯਾਸ੍ਥੀਨਿ ਸ਼ਰੀਰਕੇ । ਅਵष੍ਟਬ੍ਧੁਮ੍ ਅਸੌ ਮੁष੍ਟ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਕੇਨਚਿਤ੍
ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮੋਠਾ ਪਕੜ ਕੇ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਤੇਨਾਬ੍ਧਿਮੇਘਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਸਿਂਹਗਰ੍ਜੋਰ੍ਜਿਤਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਪਿ ਸੁਪ੍ਤਨਰੇਣੇਵ ਨੂਨਂ ਮੌਨਵਤਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਨ੍ਦृष੍ਟਯੋਧਾਰਭਟਵੇਦਨਮ੍ । ਯਥਾ ਸ੍ਮृਤਿਗਤਂ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਸਤ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਅਸੌ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੋਟ ਦੀ ਦਰਦ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਉਹ ਅਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠੀ; ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ।
ਬਹੁਯੋਜਨਲਕ੍ਸ਼ੌਘਪ੍ਰਮਾਣੋ ऽਪਿ ਬृਹਦ੍ਵਪੁਃ । ਪਰਮਾਣ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਮਾਤਿ ਲੋਮਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਃ
ਭਾਵੇਂ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇੱਕ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਵੱਲ ਦੇ ਵਾਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਲਸ਼ੈਲਗੁਣੌਘਾਤ੍ਮਾ ਬृਹਦ੍ਵृਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕੋ ऽਪਿ ਸਨ੍ । ਤੁਲਾਯਾਂ ਧਾਨਕਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਪਿ ਨਾਪੂਰਯਤ੍ਯ੍ ਅਜਃ
ਉਹ, ਜੋ ਪਰਵਤਾਂ, ਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਜਨਮਾ ਇੱਕ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੀ ਭੀ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ।
ਜਗਤ੍ਕੋਟਿਸ਼ਤਾਭੋਗਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਣੁਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਵਸ੍ਤੁਤੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਵਾਨ੍ ਏष ਨ ਦੇਸ਼ਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੈਲਵਤ੍
ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਲੱਖਾਂ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰੇਸ਼ਾ ਜਿੰਨੀ ਥਾਂ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵਤ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ ਏष ਕਥਿਤੋ ਵਿਰਾਡ੍ ਏष ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਤ੍ਮਾ ਜਗਦ੍ਦੇਹੋ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤੁ ਨਭੋਮਯਃ
ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਸਨਾਤਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਰੁਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਮਰੁਨ੍ਮੇਘਸ਼ੈਲਜਾਲਾਦਿਦੇਹਕਃ
ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੰਦਰ, ਉਪੇਂਦਰ, ਪਵਨ, ਬੱਦਲ, ਪਰਵਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਹਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।