ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਾ ਮੌਨੀ ਵਿਗਤਚਾਪਲਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਕੁਰੁ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕੁਰੁ ਵਾ ਮਾਤ੍ਰ ਕਿਂ ਗ੍ਰਹਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਚਲਤਾ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਉਣ ਤੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਫਿਰ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ?
ਅਨਾਦਿਨਿਤ੍ਯਾਨੁਭਵੋ ਯ ਏਕਸ੍ ਸ ਏਵ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ । ਸਤ੍ਯਾਨੁਭੂਤੇਰ੍ ਅਨੁਭੂਤਯੋ ਯਾਸ੍ ਸੁਵਿਸ੍ਤृਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਮਹਾਦृਸ਼ਸ੍ ਤਾਃ
ਜੋ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸੱਚੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਹੀ ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਜਗਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਨਾਪਿ ਸਨ੍ਮਯੀ । ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਕਿਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਅਸੌ ਕਿਲ
ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ — ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਮਿਟਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੈ।
ਉਪਦਿष੍ਟਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਲਂ ਮਯਾ । ਭੂਯẖ ਕਥਯ ਤृਪ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮੇ ऽਮृਤਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਗਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ।
ਸਰ੍ਗਾਦਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮਦृਸ਼ਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਦਿਦृਸ਼ਸ੍ ਤਥਾ । ਨ ਕਾਸ਼੍ਚਨ ਵਿਭੋ ਸਤ੍ਯਾ ਅਸਤ੍ਯਾ ਨ ਚ ਕਾਸ਼੍ਚਨ
ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਖਾਲੀਪਨ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸੋਚ, ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਹਨ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਤੁ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍ । ਤਥਾਪਿ ਭੂਯੋ ਬੋਧਾਯ ਸਰ੍ਗਾਨੁਭਵ ਉਚ੍ਯਤਾਮ੍
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੋਰ ਸਮਝ ਲਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੱਸੋ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦਿਮਤ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ — ਚਲਦੀ ਫਿਰਦੀ ਜਾਂ ਥਾਂਵੀਂ ਰਹੀ ਹੋਈ — ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ੇ ਮਹਾਨਾਸ਼ੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਨਾਮਨਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਮਰੁਦ੍ਰੁਦ੍ਰਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਪਰਿਣਾਮਿਨਿ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਪੇਂਦਰ, ਮਰੁਤ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਮਹੇਂਦਰ ਵੀ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਕਿਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਜਮ੍ ਅਨਾਦਿਮਤ੍ । ਯਤੋ ਵਾਚੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਉਥੇ ਕੁਝ ਐਸਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਬੋਲ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਹੋਰ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਰ੍षਪਾਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਮੇਰੁਰ੍ ਯਥਾਤਿਵਿਤਤਾਕृਤਿਃ । ਤਥਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਦ੍ ਯਦਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਨਾਲੋਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਮੋਟਾ ਤੇ ਖਾਲੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਮਾਨੇ ऽਕਲਿਤੇ ਸੋਮ੍ਯੇ ऽਕਾਲੇ ऽਪਰਿਣਤੇ ਚਿਰਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰੇ ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮਾਪ ਹੈ, ਨਾ ਵੰਡ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਬਦਲਾਅ, ਸਦਾ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਮਹਾਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਦਿਕ੍ਕਾਲੈਰ੍ ਅਮਿਤਾਕृਤਿਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਮਹਾਂਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੋ ਵੇਤ੍ਤੀਵ ਪਰਮਾਣੁਤਾਮ੍
ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਸਰਾ ਹਰ ਇਕ ਨੂਕ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਤਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਭਾਵਯਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਤਤਸ੍ ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਚਿਦ੍ਰੂਪਤਾਂ ਤਤਾਮ੍
ਉਸ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ—ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪਤਾ—ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਭਾਵੋ ऽਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦਣੁਤਾਂ ਨਿਜਾਮ੍ । ਤਾਮ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਤੀਵਾਥ ਤਤੋ ਦ੍ਰष੍ਟੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਖਮ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਮृਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਕ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਮृਤ ਏਵ ਮृਤੇਰ੍ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਤਥਾ ਚਿਦਣੁਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੁਖਮ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਭਾਵ ਏषੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਏਕ ਏਵ ਦ੍ਵਿਤਾਮ੍ ਇਵ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਖਰੂਪ ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਦਰਲੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ।
ਚਿਦ੍ਭਾਵਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵਾਤਿਨਿਰਾਕਾਰੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਣੁਂ ਤਨੁਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਦ੍ਰष੍ਟੇਵ ਚ ਤਦਾ ਦ੍ਵਿਤਾ
ਚਿੱਤ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਜਿਹਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਣੁਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ ਤਦਨੁਭਾਵਤਃ । ਉਚ੍ਛੂਨਤਾਂ ਚੇਤਯਤੇ ਬੀਜਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਤਾਮ੍ ਇਵ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਬਿੰਦੂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਗ੍ਦृਸ਼ਃ । ਅਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਦਿਤਾਭਿਧਾਃ
ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣਾ ਅਤੇ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸੁਰਤ ਨਾਲ, ਅਣਕਹੀਆਂ ਨਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਦਣੁਰ੍ ਯਤ੍ਰ ਭਾਤੋ ऽਸੌ ਦੇਸ਼ੋ ਮਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ । ਯਦਾ ਭਾਤਸ੍ ਤਦਾ ਕਾਲੋ ਯਦ੍ ਭਾਨਂ ਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਸੁਖਮ ਚੇਤਨਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕਣ ਨੂੰ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਪਲਬ੍ਧਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟृਤਾਤ੍ਰੋਪਲਬ੍ਧृਤਾ । ਆਲੋਕਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਤਾ ਦृਗ੍ ਆਲੋਕਨਕਾਰਣਮ੍
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਵੇਖਣਾ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਤਾ ਭਾਤਿ ਮਿਤਾਨਨ੍ਤਾਥ ਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਸਤ੍ਯੈਵ ਨਭਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਭੋਰੂਪੈਵ ਨਿष੍ਪ੍ਰਮਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਣ ਜਾਂ ਘਟਣ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੋਈ ਝਲਕ, ਚਾਹੇ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੇਅੰਤ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਰੂਪ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਚਿਦਣੋਰ੍ ਭਾਸਨਂ ਭਾਤਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਨ ਦੇਹਗਮ੍ । ਯੇਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਚ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ ਤਚ੍ ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਯੇਨ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਚਮਕ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅੱਖ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਕੰਨ ਹੈ।
ਯੇਨ ਜਿਘ੍ਰਤਿ ਤਦ੍ ਘ੍ਰਾਣਂ ਯੇਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਚਰ੍ਮ ਤਤ੍ । ਰਸ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਸਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ऽਕ੍ਸ਼ਦृਸ਼ਾਮ੍ ਇਤਿ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁੰਘਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਨੱਕ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਛੂਹਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਚਮੜੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਚੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਜੀਭ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।
ਚਿਦਣੁਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇ ऽਨ੍ਤḫ ਪ੍ਰਥਮਂ ਨਾਮਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵृਨ੍ਦਮ੍ ਏਤੇषਾਮ੍ ਏਤਦਾਕਾਸ਼ਰੂਪਿ ਤਤ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਚਮਕ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ।
ਚਿਦਣੁਪ੍ਰਤਿਭਾਕਾਸ਼ਪਿਣ੍ਡ ਏਕਘਨਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਵਿਵਸ਼ਸ਼੍ ਚੇਤਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਚਮਕ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੋਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ-ਸਾਰ, ਅਟੁੱਟ ਅਸਤਿਤਵ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚਿਦਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਪੋषਮ੍ ਉਪੈਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤਤੋ ਮਨਸ੍ਤਯਾ ਰੂਢਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਦਂ ਗਤਮ੍ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਪਰਿਚ੍ਛੇਦ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੀਕृਤ ਆਤ੍ਮਨਾ
ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਣੋਰ੍ ਅਸ੍ਯ ਭਾਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਂ ਯਤ੍ਰ ਵੇਦਨਮ੍ । ਸ ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਕਾਲੇਨ ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਖ੍ਯਾਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਸ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਗਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ।
ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਕਦੇਸ਼ੇ ऽਸਾਵ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਭਿਖ੍ਯਾਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਏਵਂ ਦਿਗਭਿਧਾਨਾਦਿ ਕਲ੍ਪਯਿष੍ਯਤਿ ਸ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਉਹ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਰੱਖੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਨਾਂ ਬਣਾਏ ਜਾਵੇਗਾ।