ਯਦਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਤ੍ਰ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਸ੍ਮਦਾਦੇਸ੍ ਤਦਾਤਤਮ੍ । ਇਦਂ ਸਂਸਰਣਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸੱਚ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਹੀ ਖੜਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਵਾਸਨਾ । ਅਦ੍ਵੈਤਾਨ੍ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਤਤੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਥੇ ਅਸਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਵਾਸਨੇ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਦੂਜਾਪਣ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਏष ਸ ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਵਿਰਾਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰਾਮ ਦੇਹੋ ਯਸ੍ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ ਜੋ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਵਿਰਾਜ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਕਾਸ਼ਰੂਪਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਯਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਆਭਾਤਿ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਭੁਲਾਵਾ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਜਗਤ੍ ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਮਤ੍ਤੇ ਚ ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ऽਮਲੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਕਥਂ ਵਾ ਕੇਨ ਵਾ ਜਗਤ੍ । ਕਿਂ ਜਾਯਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਂ ਸਹਕਾਰਿ ਯਤ੍
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ ਜਾਂ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ?
ਅਤੋ ऽਲੀਕਮ੍ ਇਦਂ ਜਾਤਮ੍ ਅਲੀਕਂ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਅਲੀਕਂ ਸ੍ਵਦਤੇ ऽਲੀਕਮ੍ ਏਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਝੂਠ ਹੀ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਹੀ ਝੂਠ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠ ਆਪ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦਾਦਿਕਯਾ ਭਾਸਾ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਦਤੇ ਸ੍ਵਤਃ । ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਮ੍ਬਰੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇਨੇਵ ਮਾਰੁਤਃ
ਜਿਸ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਰਮਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਦੁਅਤਾ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾ ਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ਵੈਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਂ ਜਗਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਚ੍ਛਂ ਨਿਰਾਮਯਮ੍
ਇਹ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਦੋਵਾਂ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖ਼ਾਲੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਖੇਡ ਸਮਝ, ਜੋ ਸੁੱਤ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषੋ ऽਹਂ ਤੇਨ ਰਾਘਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਸਨ੍ਨ੍ ਏਵਾਸਨ੍ਨ੍ ਇਵਾਤਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਸ੍ਵ ਨਿਰ੍ਮਮਃ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਫਰਕ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿ, ਮੈਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਾ ਮੌਨੀ ਵਿਗਤਚਾਪਲਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਕੁਰੁ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕੁਰੁ ਵਾ ਮਾਤ੍ਰ ਕਿਂ ਗ੍ਰਹਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਚਲਤਾ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਉਣ ਤੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਫਿਰ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ?
ਅਨਾਦਿਨਿਤ੍ਯਾਨੁਭਵੋ ਯ ਏਕਸ੍ ਸ ਏਵ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ । ਸਤ੍ਯਾਨੁਭੂਤੇਰ੍ ਅਨੁਭੂਤਯੋ ਯਾਸ੍ ਸੁਵਿਸ੍ਤृਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਮਹਾਦृਸ਼ਸ੍ ਤਾਃ
ਜੋ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸੱਚੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਹੀ ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਜਗਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਨਾਪਿ ਸਨ੍ਮਯੀ । ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਕਿਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਅਸੌ ਕਿਲ
ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ — ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਮਿਟਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੈ।
ਉਪਦਿष੍ਟਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਲਂ ਮਯਾ । ਭੂਯẖ ਕਥਯ ਤृਪ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮੇ ऽਮृਤਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਗਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ।
ਸਰ੍ਗਾਦਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮਦृਸ਼ਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਦਿਦृਸ਼ਸ੍ ਤਥਾ । ਨ ਕਾਸ਼੍ਚਨ ਵਿਭੋ ਸਤ੍ਯਾ ਅਸਤ੍ਯਾ ਨ ਚ ਕਾਸ਼੍ਚਨ
ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਖਾਲੀਪਨ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸੋਚ, ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਹਨ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਤੁ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍ । ਤਥਾਪਿ ਭੂਯੋ ਬੋਧਾਯ ਸਰ੍ਗਾਨੁਭਵ ਉਚ੍ਯਤਾਮ੍
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੋਰ ਸਮਝ ਲਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੱਸੋ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦਿਮਤ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ — ਚਲਦੀ ਫਿਰਦੀ ਜਾਂ ਥਾਂਵੀਂ ਰਹੀ ਹੋਈ — ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ੇ ਮਹਾਨਾਸ਼ੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਨਾਮਨਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਮਰੁਦ੍ਰੁਦ੍ਰਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਪਰਿਣਾਮਿਨਿ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਪੇਂਦਰ, ਮਰੁਤ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਮਹੇਂਦਰ ਵੀ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਕਿਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਜਮ੍ ਅਨਾਦਿਮਤ੍ । ਯਤੋ ਵਾਚੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਉਥੇ ਕੁਝ ਐਸਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਬੋਲ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਹੋਰ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਰ੍षਪਾਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਮੇਰੁਰ੍ ਯਥਾਤਿਵਿਤਤਾਕृਤਿਃ । ਤਥਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਦ੍ ਯਦਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਨਾਲੋਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਮੋਟਾ ਤੇ ਖਾਲੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਮਾਨੇ ऽਕਲਿਤੇ ਸੋਮ੍ਯੇ ऽਕਾਲੇ ऽਪਰਿਣਤੇ ਚਿਰਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰੇ ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮਾਪ ਹੈ, ਨਾ ਵੰਡ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਬਦਲਾਅ, ਸਦਾ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਮਹਾਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਦਿਕ੍ਕਾਲੈਰ੍ ਅਮਿਤਾਕृਤਿਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਮਹਾਂਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੋ ਵੇਤ੍ਤੀਵ ਪਰਮਾਣੁਤਾਮ੍
ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਸਰਾ ਹਰ ਇਕ ਨੂਕ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਤਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਭਾਵਯਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਤਤਸ੍ ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਚਿਦ੍ਰੂਪਤਾਂ ਤਤਾਮ੍
ਉਸ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ—ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪਤਾ—ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਭਾਵੋ ऽਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦਣੁਤਾਂ ਨਿਜਾਮ੍ । ਤਾਮ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਤੀਵਾਥ ਤਤੋ ਦ੍ਰष੍ਟੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਖਮ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਮृਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਕ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਮृਤ ਏਵ ਮृਤੇਰ੍ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਤਥਾ ਚਿਦਣੁਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੁਖਮ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਭਾਵ ਏषੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਏਕ ਏਵ ਦ੍ਵਿਤਾਮ੍ ਇਵ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਖਰੂਪ ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਦਰਲੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ।
ਚਿਦ੍ਭਾਵਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵਾਤਿਨਿਰਾਕਾਰੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਣੁਂ ਤਨੁਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਦ੍ਰष੍ਟੇਵ ਚ ਤਦਾ ਦ੍ਵਿਤਾ
ਚਿੱਤ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਜਿਹਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਣੁਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ ਤਦਨੁਭਾਵਤਃ । ਉਚ੍ਛੂਨਤਾਂ ਚੇਤਯਤੇ ਬੀਜਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਤਾਮ੍ ਇਵ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਬਿੰਦੂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਗ੍ਦृਸ਼ਃ । ਅਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਦਿਤਾਭਿਧਾਃ
ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣਾ ਅਤੇ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸੁਰਤ ਨਾਲ, ਅਣਕਹੀਆਂ ਨਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਦਣੁਰ੍ ਯਤ੍ਰ ਭਾਤੋ ऽਸੌ ਦੇਸ਼ੋ ਮਿਤਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ । ਯਦਾ ਭਾਤਸ੍ ਤਦਾ ਕਾਲੋ ਯਦ੍ ਭਾਨਂ ਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਸੁਖਮ ਚੇਤਨਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕਣ ਨੂੰ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।