ਬੋਧẖ ਕਾਲੇਨ ਭਵਤਿ ਮਹਾਮੋਹਵਤਾਮ੍ ਅਪਿ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ऽਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਗ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ ਤਚ੍ ਚਿਦ੍ਘਨਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਿਲਾਕृਤਿ । ਦृष੍ਟਂ ਮਯਾ ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਨ ਤੁ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿ ਸਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਹ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਰੂਪ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਭੂਤਾਨਾਮ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਯਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਂ ਯਤ੍ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਮ੍ । ਵਪੁਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਦ੍ਯ ਤੇषਾਂ ਧ੍ਯਾਨਲਭ੍ਯਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਅਸਲੀ ਦੇਹ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਵਪੁਰ੍ ਹਿ ਭੂਤਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮੀਯਂ ਯਤ੍ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵਾਦ੍ਯ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ, ਇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮਨ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਆਤਿਵਾਹਿਕੋ ਦੇਹਸ੍ ਤਤ੍ ਪਰਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਕਚਨਂ ਚਿਤਃ
ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਤਿ ਨਾਜੁਕ ਦੇਹ, ਅਸਲ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਮ੍ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਜੀਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਪੁਃ । ਮਨḫਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤੇਨੈਵਾਦ੍ਯ ਦੁਰ੍ਧਿਯਾ
ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵ ਦੀ ਮੂਲ ਦੇਹ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸੂਝ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਜ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
ਯੋਗਿਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਮਨḫਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤਤ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਚਿਤਾ ਰੂਪਂ ਗਤਯੇਵਾਨ੍ਯਤਾਂ ਮੁਧਾ
ਇਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵੀ। ਪਰ ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਅਦ੍ਯਤਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਸਦੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਸਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਇਹ ਜੋ ਅੱਜਕਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਸੋ, ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੀ ਹੈ।
ਅਹੋ ਨੁ ਚਿਤ੍ਰਾ ਮਾਯਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤਾ । ਨਿਰ੍ਣੀਤਾਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਕਲਨਾਦृਤਾ
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੂਰ ਦਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਥਮੋਦਿਤਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਾਯੈਵ ਤ੍ਵ੍ ਆਧਿਭੌਤਿਕਮ੍
ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਸੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰੀ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ।
ਅਨੁਭੂਤਾਪਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਹੇਮ੍ਨẖ ਕਟਕਤਾ ਯਥਾ । ਤਥਾਤਿਵਾਹਿਕਸ੍ਯਾਧਿਭੌਤਿਕਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਚੂੜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਹਸਤੀ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ।
ਭ੍ਰਮਮ੍ ਅਭ੍ਰਮਤਾਂ ਯਾਤਮ੍ ਅਭ੍ਰਮਂ ਭ੍ਰਮਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਜੀਵੋ ਵਿਚਾਰੇਣ ਵਿਨਾਹੋ ਨੁ ਵਿਮੂਢਤਾ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਝੂਠ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਭੁਲਾਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਧਿਭੌਤਿਕਦੇਹੋ ऽਯਂ ਵਿਚਾਰੇਣ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਸ੍ ਤੁ ਕਿਲ ਲੋਕਦ੍ਵਯੇ ऽਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਖਸ਼ਰੀਰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਧਿਭੌਤਿਕਚਿਦ੍ ਰੂਢਾ ਸ੍ਵਾਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਕੇ । ਮਰੌ ਮਰੀਚਿਕਾਸ੍ਵ੍ ਏਵ ਯਥਾ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਵਾਰਿਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਸੁਖਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਾਤਾਧਿਭੌਤਿਕੀ ਸਂਵਿਦ੍ ਆਤਿਵਾਹਿਕਵਿਤ੍ਕ੍ਰਮੇ । ਦੇਹਦृष੍ਟਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰੌਢਾ ਸ੍ਥਾਣੌ ਪੁਰੁषਧੀਰ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੋਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ੍ਤੌ ਰਜਤਤਾ ਤਾਪੇ ਜਲਤੇਨ੍ਦੌ ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਤਾ । ਆਧਿਭੌਤਿਕਤਾ ਤਦ੍ਵਨ੍ ਮਨੋਜੈਵਾਤਿਵਾਹਿਕੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੀਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਪਰਛਾਂਵ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਹਸਤੀ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਸਤ੍ ਤਤ੍ ਕृਤਂ ਸਤ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਸਤ੍ ਕृਤਮ੍ । ਅਹੋ ਨੁ ਮੋਹਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਜੀਵਸ੍ਯਾਸ੍ਯਾਵਿਚਾਰਜਮ੍
ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਝੂਠ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਇਹ ਜੀਵ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭੁਲਾਵੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।
ਯੋਗਿਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤੁ ਮਾਨਸਮ੍ । ਯਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਦ੍ਵਯਾਚਾਰਸ੍ ਤਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਯੋਗੀ ਲਈ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਆਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਯੋ ऽਸਤ੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕृਤਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਪੀਤ੍ਵਾ ਸ ਸੁਖਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਝੂਠ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।
ਤਤ੍ ਸੁਖਂ ਦੁẖਖਮ੍ ਏਵਾਹੁẖ ਕ੍ਸ਼ਣਨਾਸ਼ਾਨੁਭੂਤਿਤਃ । ਅਕृਤ੍ਰਿਮਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਸੁਖਂ ਤਤ੍ ਸੁਖਂ ਵਿਦੁਃ
ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਅਸਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੋਵੇ ਤੇ ਨਾ ਅੰਤ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਣੈਵਮ੍ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰ੍ਯਤਾਮ੍ । ਯਦ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਸਦ੍ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਣ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਰਖੋ। ਜੋ ਮੁਢਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੋ।
ਲੋਕਦ੍ਵਯਾਨੁਭਵਦਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਐਹਿਕਮ੍ । ਮਾਯਾਤ੍ਮਕਂ ਯੋ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮੂਢਤਮਸ੍ ਤਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਝੂਠੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੂਰਖ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਮ੍ ਏਵੈषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਪੁਃ । ਤਤ੍ਰਾਧਿਭੌਤਿਕਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਸਤ੍ਯੈਵ ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਖਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਅਸਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਛਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਅਜਾਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਸਤ੍ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਨ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਕਾਰ੍ਯਕਰਂ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੇ ਤਕ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਈ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਤੀਜੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਵਾਸਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਂ ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਕ੍ਵ ਤਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਭਵੇਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ ਅਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਅਸਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਏਵ ਭਾਵਤ੍ਵੇ ਨष੍ਟੇ ਕ੍ਵੇਵਾਨੁਮਾਦਯਃ । ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਰਣਾ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਣਾਯੁषੁ ਕਾ ਕਥਾ
ਜੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਨੁਮਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਤਰਕ ਹੀ ਠੁਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਮਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ?
ਅਤḫ ਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸਿਦ੍ਧੇਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਅਨ੍ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਵ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਘਨਂ ਘਨਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕਠੀ ਸਰੂਪਤਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਦ੍ਰष੍ਟੁẖ ਖਮ੍ ਏਵਾਦ੍ਰਿਰ੍ ਗੇਹੇ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵੈ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਤਦ੍ਭਾਵਨਵਤੋਰ੍ ਆਵਯੋਸ੍ ਸਾ ਸ਼ਿਲੈਵ ਚਿਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਕਦੇ ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਘਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸ਼ੈਲ ਇਦਂ ਵ੍ਯੋਮ ਜਗਦ੍ ਏਤਦ੍ ਇਦਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ । ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਮਯ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤẖ ਖਂ ਚਮਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਇਹ ਪਹਾੜ, ਇਹ ਅਕਾਸ਼, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਇਹ 'ਮੈਂ'—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ-ਰੂਪ ਅੰਦਰਲੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ, ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਨਾਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧẖ ਕਦਾਚਨ । ਸ਼੍ਰੋਤੁẖ ਕਥਾਰ੍ਥਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਨਾਸ਼੍ਰੋਤੁਰ੍ ਭਵਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਜੇ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਨਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ।