ਅਜਮ੍ ਅਜਰਮ੍ ਅਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ਅਮਲਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਂ ਵਨ੍ਧ੍ਯਵੇਦ੍ਯੈਰ੍ ਅਨਿਨ੍ਦ੍ਯਮ੍ । ਸਕਲਕਲਨਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਾਨਾਮ੍ ਅਨੁਭਵਨਮ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਂ ਵੇਦਨਂ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ
ਜੋ ਜਨਮ ਰਹਿਤ, ਮਰਣ ਰਹਿਤ, ਮਲ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮ, ਨਿਤ, ਮੰਗਲ, ਨਿਰਮਲ, ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ, ਅਜਾਣਿਆ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸਭ ਬਣਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਅਣਜਾਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਭਵਤ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨਾਕਾਰਂ ਨਾਮ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕਥਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕਥਂ ਵਾ ਨ ਤਮੋਰੂਪਂ ਕਥਂ ਵਾ ਨੈਵ ਖਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਕਥਂ ਵਾ ਨੈਵ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਜੀਵੋ ਵਾ ਨ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕਥਂ ਨ ਬੁਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਵਾ ਨ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਤੱਤ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਕਥਂ ਵਾ ਨ ਨਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਅਨਯਾ ਚ ਵਚੋਭਙ੍ਗ੍ਯਾ ਮਮ ਮੋਹ ਇਵੋਦਿਤਃ
ਕਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਟਕਣ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਵਿषਮੋ ऽਯਮ੍ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਭਵਤਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਃ । ਭਿਨਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਯਤ੍ਨੇਨ ਨੈਸ਼ਂ ਤਮ ਇਵਾਂਸ਼ੁਮਾਨ੍
ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਤਨ੍ ਨਾਮ ਨ ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼ृਣੁ
ਵੱਡੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨੁਤ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਯਥਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਤੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਥੰਭ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਾਲਤ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮਹਾਭੋਗੋ ਜਗਦਾਖ੍ਯੋ ऽਵਭਾਸਤੇ । ਸਤ੍ਯੋ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯੋ ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨੁਭਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਫਿਰ ਖਾਲੀਪਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਯਥਾ ਨ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ऽਨੁਤ੍ਕੀਰ੍ਣਸਾਲਿਕਃ । ਤਥਾ ਤਾਤ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਥੰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੜੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਥੰਭ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਾਲਤ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੌਮ੍ਯਾਮ੍ਭਸਿ ਯਥਾ ਵੀਚਿਰ੍ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਨ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਸ਼ੂਨ੍ਯਪਦਂ ਗਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਲਕੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਲਹਿਰ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਤੇ ਨਾ-ਖਾਲੀ ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਸ਼ਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਰਚਨਂ ਦ੍ਰੁਮੇ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜਧਾਤੌ ਤੁ ਕੇਨ ਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਮੁਹ੍ਯਤੇ
ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਹੱਦ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਗੁੱਡੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੜ ਅਧਾਰ 'ਚ, ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਤੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਟਕਾਵ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਪੁਤ੍ਰਿਕਾਦ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਪਰਮਾਰ੍ਥਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਏਕਦੇਸ਼ੇਨ ਸਦृਸ਼ਮ੍ ਉਪਮਾਨਂ ਨ ਸਰ੍ਵਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਗੁੱਡੀ ਵਾਲੀ ਮਿਸਾਲ ਸੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ।
ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਉਦੇਤੀਦਂ ਪਰਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਇਤ੍ਥਂਰੂਪਂ ਕੇਵਲਂ ਸਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਪਰਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵਤਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਸ਼ੂਨ੍ਯਤੇ ਕੁਤਃ
‘ਖਾਲੀ’ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ‘ਨਾ-ਖਾਲੀ’ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਸਲ ‘ਨਾ-ਖਾਲੀ’ ਹੋਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਨਾ-ਖਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਹਿ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਭੂਤਜਃ । ਸੂਰ੍ਯਾਨਲੇਨ੍ਦੁਤਾਰਾਦਿ ਕੁਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਿਲਾਵ੍ਯਯੇ
ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਇਹ ਚਮਕ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਆਦਿ imperishable ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਮਹਾਭੂਤਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵਸ੍ ਤਮ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਮਹਾਭੂਤਾਭਾਵਜਂ ਤੁ ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਨ ਤਮਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ऽਸ੍ਯ ਕੇਵਲਂ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਃ । ਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ ਤੇਨੈਵ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਇਸ ਦੀ ਚਾਨਣ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹੋ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਮਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਅਜਰਂ ਪਦਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਮ੍ ਏਵੈਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕੋਸ਼ਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਤਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ।
ਬਿਲ੍ਵਸ੍ਯ ਬਿਲ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਯਥਾ ਭੇਦੋ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਤਥੇਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਗਤੋਰ੍ ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭਿਨ੍ਨਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਦੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਲਿਲੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਵੀਚਿਰ੍ ਮृਦੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਘਟਕੋ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਯਤ੍ਰ ਜਗਤ੍ਸਤ੍ਤਾ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਖਾਤ੍ਮਕਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ, ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮृਜ੍ਜਲਾਦ੍ਯੁਪਮਾਨਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸਾਕਾਰਾਤ੍ਰਾ ਸਮਾ ਨ ਸਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵ੍ ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਂ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਂ ਤਥੈਵ ਤਤ੍
ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਮਾ, ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਾਦृਕ੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪਿ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਤਦਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਂ ਤਾਦृਗ੍ ਏਵ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਗ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਆਮ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਜਗਤ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ—ਉਹ ਵੀ ਓਹੀ ਸਰੂਪ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਮਰਿਚੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਤੈਕ੍ਸ਼੍ਣ੍ਯਮ੍ ऋਤੇ ਭੋਕ੍ਤੁਰ੍ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪਰਾਕਾਸ਼ੇ ਤਥਾ ਚੇਤ੍ਯਕਲਾਂ ਵਿਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣ ਵਿਚ ਤੀਖਣਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਉੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਚਿਦ੍ਰੂਪਾ ਚੇਤ੍ਯਰਿਕ੍ਤਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਜਗਤ੍ਤਾ ਤਾਦृਸ਼੍ਯ੍ ਏਵੇਯਂ ਤਾਦृਙ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਤਾਵਸ਼ਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰਜੀਵ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੀ ਹਸਤੀ ਵੀ ਓਹੀ ਸਰੂਪ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਨਿਭਰਤਾ ਕਰਕੇ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਾ ਏਵ ਨੇਤਰਤ੍ । ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਤੋ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਵਾ
ਰੂਪ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੀ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਵਿਚ ਹੈ ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਹਾਲ (ਤੁਰੀਆ) ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ।
ਤੇਨ ਯੋਗੀ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਧੀਃ । ਆਸ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵਭਾਸਾਂ ਸਮੁਦ੍ਗਕਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਦੀ ਮੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਵਰਗਾ ਚਿੱਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਆਕਾਰਿਣਿ ਯਥਾ ਸੌਮ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤੋਯੇ ਦ੍ਰਵਕ੍ਰਮਃ । ਅਨਾਕृਤੌ ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ਸਦृਸ਼ਂ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੇ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਵਾਦਾਰਤਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ, ਰੂਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਓਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਨਿਰਾਕਾਰਾਨ੍ ਨਿਰਾਕृਤਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਆਭਾਤਂ ਤਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਾਰ੍ਥਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਹੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੀ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂਕਤ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਅਤੋ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਯਚ੍ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਜਨਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੀ ਹੈ।