ਯਥਾਹਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਵਪੁਸ੍ ਤਥੈਵਾਸੌ ਖਰੂਪਿਣੀ । ਤੇਨ ਦृष੍ਟਾ ਨ ਸਾ ਪੂਰ੍ਵਦੇਹੇਨ ਲਲਨਾ ਮਯਾ
ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਖ (ਆਕਾਸ਼) ਵਰਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
ਅਹਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਸਾ ਖਮਾਤ੍ਰਸ਼ਰੀਰਿਣੀ । ਜਗਜ੍ਜਾਲਂ ਖਮਾਤ੍ਰਂ ਤਦ੍ ਇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਦਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਥੇ ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਸੀ।
ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨਕਰਣਪ੍ਰਯਤ੍ਨਪ੍ਰਾਣਸਮ੍ਭਵੈਃ । ਯਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਵਚੋ ਵਰ੍ਣੈਸ੍ ਤਤ੍ ਕੁਤਸ੍ ਤਾਦृਸ਼ਾਕृਤੇਃ
ਜਿਸ ਰੂਪ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ, ਥਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾẖ ਕੁਤੋ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ਇਤਿ । ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਭਗਵਂਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੂਪ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਹਾਲਤ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਪਾਠਵਚਾਂਸਿ ਚ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਭਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾਮ੍ਬਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੂਪ, ਦਰਸ਼ਨ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਥਾਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰੈਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਿਨ੍ਨਭ ਏਵ ਤੇ । ਯਥੋਦੇਤਿ ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਖਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕੇਵਲਂ ਤੁ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਤ੍ਵਦ੍ਵਿषਯੇ ਵਯਮ੍ । ਜਗਚ੍ ਚੇਦਂ ਖਮ੍ ਏਵਾਚ੍ਛਂ ਯਥਾ ਤਨ੍ ਨਸ੍ ਤਥਾਖਿਲਮ੍
ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡਾ ਤੇਰਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਮਹਾਧਾਤੁਰ੍ ਵੇਦ੍ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਏਵਂ ਨਾਮ ਸ੍ਵਯਂ ਭਾਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯੈष ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਉੱਚੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨਕਰਣਸਤ੍ਤਾਯਾਂ ਕਾ ਤਵ ਪ੍ਰਮਾ । ਯਥੈਵ ਤੇषਾਂ ਦੇਹਾਦਿ ਤਥਾਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਰੀਰ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹੜਾ ਯਕੀਨ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਯਥੈਵ ਤਤ੍ ਤਥੈਵੇਦਂ ਯਥੈਵੇਦਂ ਤਥੈਵ ਤਤ੍ । ਅਸਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਇਵ ਗਤਂ ਸਚ੍ ਚਾਸਦ੍ ਇਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਧਰਾਬ੍ਧ੍ਯਦ੍ਰਿਪ੍ਰਜਾਵ੍ਯਵਹृਤਿਰ੍ ਨਭਃ । ਤਦਾਦ੍ਯ ਚਾਹਂ ਤ੍ਵਂ ਸਾ ਚ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਚ ਤਥਾ ਨਭਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਉਹ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨृਭਿਰ੍ ਯੁਦ੍ਧਕੋਲਾਹਲਗਮਾਗਮਾਃ । ਅਸਨ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਨ੍ਤੇ ਸਂਸਾਰਨਿਕਰਾਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਜੰਗ ਦਾ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਹਨ।
ਵਕ੍ਸ਼ਿ ਚੇਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਸ਼੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੀẖ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਦ੍ ਅਸਮਞ੍ਜਸਮ੍ । ਅਵਾਚ੍ਯਮ੍ ਏਤਦ੍ ਧੇਤੁਰ੍ ਹਿ ਨਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਪੁੱਛੇਂ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਕਥਮ੍ ਆਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰष੍ਟੁḫ ਪ੍ਰਕਥ੍ਯਤੇ । ਯਥੈਨਂ ਪਸ਼੍ਯਸੀਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਹੇਤੁਰ੍ ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਨੇਤਰਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਪੁੱਛੇਂ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਓਹੀ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਇਵ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਤਿ ਪ੍ਰਥਮਸਰ੍ਗਤਃ । ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮਾ ਖੇ ਖਮ੍ ਏਵ ਪਰਾਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡਾ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਨ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਤਵ ਵ੍ਯਵਹਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕੇਵਲਮ੍
ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ 'ਸੁਪਨਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਅਥ ਰਾਘਵ ਸਾ ਕਾਨ੍ਤਾ ਮਯਾ ਕਾਨ੍ਤਾਨੁषਙ੍ਗਿਣੀ । ਸਂਵਿਦਂ ਤਨ੍ਮਯੀਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪृष੍ਟੇਦਂ ਦृष੍ਟਰੂਪਿਣੀ
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਪਿਆਰੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਯਥੋਦੇਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਨੈਸ੍ ਸਹ । ਤਥਾ ਤਦਾ ਤਯਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਮਮੋਦਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ।
ਯਥੈਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਾਸ਼ੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰẖ ਖਮ੍ ਏਵ ਸਃ । ਤਥੈਵ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਜਗਚ੍ ਚ ਖਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਆਪ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਗਦ੍ਰੂਪਂ ਖਮ੍ ਏਵੈਵਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਜਾਗ੍ਰਦਾਖ੍ਯੋ ਮਹਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਵਿਯਦੁਦ੍ਭਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਯਂ ਜਗਦਾਭੋਗੋ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾ ਖਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਤਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਖਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੁਭਵ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸਾਕਾਰੋ ਯੁष੍ਮਦਾਦਿਕਃ । ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਤੁ ਸਰ੍ਗਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮੈਵਾਮਲਂ ਸ੍ਵਤਃ
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜਾਂ ਹੋਰ, ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦ੍ਰष੍ਟਾਮਲਂ ਵ੍ਯੋਮ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਦ੍ਦृਗ੍ਗਤਂ ਤਥਾ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਰੂਪਂ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਜਗਤ੍ ਤੇਨਾਮਲਂ ਨਭਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੋ ऽਨਾਕृਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਹृਦਿ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਕੁਤਸ੍ ਤੇਨ ਸਾਕृਤਿਤ੍ਵਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੁਪਨਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਰਚਨਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਾਕਾਰਸ੍ਯੈਵ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਗਤ੍ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ ਕੇਵਲਮ੍ । ਨਿਰਾਕਾਰਸ੍ਯ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ਵਪ੍ਨẖ ਕਥਂ ਨ ਖਮ੍
ਜਿਸਦਾ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਨਿਰੁਪਾਦਾਨਸਮ੍ਭਾਰਮ੍ ਅਭਿਤ੍ਤਾਵ੍ ਏਵ ਚਿਨ੍ਨਭਃ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਕृਤਮ੍ ਏਵੇਮਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਕृਤਂ ਯਥਾ
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਇਸ ਅਣ-ਉਤਪੰਨ ਸੁਪਨੇ-ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਮृਦ੍ਵ੍ਯਾ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮृਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਨ ਖੇ । ਕृਤੋ ऽਪਿ ਨ ਕृਤਸ੍ ਸਰ੍ਗਮਣ੍ਡਪੋ ऽਕ੍ਸ਼ਗਵਾਕ੍ਸ਼ਕਃ
ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੰਡਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਹਨ, ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਨੋ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਨ ਚ ਜਗਨ੍ਤਿ ਨ ਭੋਕ੍ਤृਤਾਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਤੋ ਬੁਧਸ੍ ਸਨ੍ । ਪਾषਾਣਮੌਨਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਯਥਾਪ੍ਰਵਾਹਮ੍ ਆਚਾਰਮ੍ ਆਚਰ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਇਹਾਸ੍ਤੁ ਮਾ ਵਾ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਜਗਤ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਅਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਰਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਰਹੇ।
ਤਵ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਖਰੂਪੇਣ ਦੇਹੇਨਾਭੂਤ੍ ਤਯਾ ਕਥਾ । ਕਥਮ੍ ਉਚ੍ਚਾਰਿਤਾਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਾẖ ਕਚਟਤਾਦਯਃ
ਤੇਰਾ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਖੋਤੇ ਦੇ ਜਿਹਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ 'ਕ', 'ਚ', 'ਟ' ਆਦਿਕ ਅੱਖਰ ਕਿਵੇਂ ਉਚਾਰੇ ਗਏ?
ਅਥ ਚੇਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ ਵਕ੍ਸ਼ਿ ਤਤ੍ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਪ੍ਰੋਚ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਕੁਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਵਰ੍ਣਾ ਯਰਲਵਾਦਯਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਆਖੇਂ ਕਿ ਇਹ ਸਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਸਪਨੇ ਵਿੱਚ 'ਯ', 'ਰ', 'ਲ' ਆਦਿਕ ਅੱਖਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?