ਅਵਯਵਾਨ੍ ਅਵਯਵੀ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਨਿਜਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਨਨ੍ਯਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਂਸ੍ ਤਥੈਤਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ।
ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਤਾਨ੍ ਅਹਂ ਦੇਹੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ੈਲੇ ਜਲੇ ਸ੍ਥਲੇ । ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਮ ਬੋਧੈਕਤਾਂ ਗਤਃ
ਹਾਲੇ ਵੀ, ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਰੀਰ, ਅਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਗਿਆਨ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੁਰੋ ऽਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਇਦਮ੍ ਯਤ੍ ਖਂ ਗृਹਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਬਹਿਸ੍ ਤਥਾ । ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਏਤਜ੍ ਜਗਦ੍ਵृਨ੍ਦੈਰ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਬੋਧੈਕਤਾਂ ਗਤਃ
ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਕਤਾ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਮ੍ਭੋ ਰਸਤਾਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਥਾ ਹਿਮਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਥਾ ਵਾਯੁਸ੍ ਤਥੈਤਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣਾ ਸੁਆਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਬਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਠੰਡਕ, ਤੇ ਹਵਾ ਆਪਣੀ ਹਿਲਚਲ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਯੋ ਰਾਮ ਵਿਵੇਕਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧੈਕਤਾਂ ਗਤਃ । ਸ ਸ ਏਵਮ੍ਮਯੈਕਾਤ੍ਮਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਈਦृਸ਼ਮ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਂ ਦृष੍ਟੌ ਪਰਿਣਤੇ ਵੇਤ੍ਤृਵੇਦਨਵੇਦ੍ਯਧੀਃ । ਨ ਕਾਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨੈਕਾਤ੍ਮਤਾ ਯਤਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੋਚ—all ਕੁਝ—ਉੱਠਦੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯਾ ਦृਗ੍ ਅਦ੍ਰਿਸਂਸ੍ਥਸ੍ਯ ਯਥਾ ਯੋਜਨਕੋਟਿਗਾਨ੍ । ਭਾਵਾਨ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਬਹਿਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਂ ਤਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਤੱਕ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
ਯਥਾ ਭੂਮਣ੍ਡਲਂ ਭਾਵਾਨ੍ ਨਿਧਿਧਾਤੁਰਸਾਦਿਕਾਨ੍ । ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਤਨ੍ ਮਯਾ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਖਜਾਨਿਆਂ ਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਆਦਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਤ੍ਵਯਿ ਤਾਮਰਸੇਕ੍ਸ਼ਣਾ । ਸਾ ਕਿਂ ਕृਤਵਤੀ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਾਨ੍ਤਾਰ੍ਯਾਪਾਠਪਾਠਿਨੀ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਉਹ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੱਸ, ਉਹ ਪਿਆਰੀ, ਉੱਚੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠਕ, ਕੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ?
ਤਾਮ੍ ਏਵਾਰ੍ਯਾਂ ਪਠਨ੍ਤੀ ਸਾ ਤਥੈਵਾਨੁਨਯਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਮਤ੍ਸਮੀਪੇ ਨਭੋਦੇਹਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦੇਵੀਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ
ਉਹ ਉੱਚੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਓਸੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ।
ਯਥਾਹਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਵਪੁਸ੍ ਤਥੈਵਾਸੌ ਖਰੂਪਿਣੀ । ਤੇਨ ਦृष੍ਟਾ ਨ ਸਾ ਪੂਰ੍ਵਦੇਹੇਨ ਲਲਨਾ ਮਯਾ
ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਖ (ਆਕਾਸ਼) ਵਰਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
ਅਹਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਸਾ ਖਮਾਤ੍ਰਸ਼ਰੀਰਿਣੀ । ਜਗਜ੍ਜਾਲਂ ਖਮਾਤ੍ਰਂ ਤਦ੍ ਇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਦਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਥੇ ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਸੀ।
ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨਕਰਣਪ੍ਰਯਤ੍ਨਪ੍ਰਾਣਸਮ੍ਭਵੈਃ । ਯਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਵਚੋ ਵਰ੍ਣੈਸ੍ ਤਤ੍ ਕੁਤਸ੍ ਤਾਦृਸ਼ਾਕृਤੇਃ
ਜਿਸ ਰੂਪ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ, ਥਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾẖ ਕੁਤੋ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ਇਤਿ । ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਭਗਵਂਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੂਪ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਹਾਲਤ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਪਾਠਵਚਾਂਸਿ ਚ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਭਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾਮ੍ਬਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੂਪ, ਦਰਸ਼ਨ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਥਾਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰੈਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਿਨ੍ਨਭ ਏਵ ਤੇ । ਯਥੋਦੇਤਿ ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਖਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕੇਵਲਂ ਤੁ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਤ੍ਵਦ੍ਵਿषਯੇ ਵਯਮ੍ । ਜਗਚ੍ ਚੇਦਂ ਖਮ੍ ਏਵਾਚ੍ਛਂ ਯਥਾ ਤਨ੍ ਨਸ੍ ਤਥਾਖਿਲਮ੍
ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡਾ ਤੇਰਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਮਹਾਧਾਤੁਰ੍ ਵੇਦ੍ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਏਵਂ ਨਾਮ ਸ੍ਵਯਂ ਭਾਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯੈष ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਉੱਚੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨਕਰਣਸਤ੍ਤਾਯਾਂ ਕਾ ਤਵ ਪ੍ਰਮਾ । ਯਥੈਵ ਤੇषਾਂ ਦੇਹਾਦਿ ਤਥਾਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਰੀਰ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹੜਾ ਯਕੀਨ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਯਥੈਵ ਤਤ੍ ਤਥੈਵੇਦਂ ਯਥੈਵੇਦਂ ਤਥੈਵ ਤਤ੍ । ਅਸਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਇਵ ਗਤਂ ਸਚ੍ ਚਾਸਦ੍ ਇਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਧਰਾਬ੍ਧ੍ਯਦ੍ਰਿਪ੍ਰਜਾਵ੍ਯਵਹृਤਿਰ੍ ਨਭਃ । ਤਦਾਦ੍ਯ ਚਾਹਂ ਤ੍ਵਂ ਸਾ ਚ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਚ ਤਥਾ ਨਭਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਉਹ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨृਭਿਰ੍ ਯੁਦ੍ਧਕੋਲਾਹਲਗਮਾਗਮਾਃ । ਅਸਨ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਨ੍ਤੇ ਸਂਸਾਰਨਿਕਰਾਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਜੰਗ ਦਾ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਹਨ।
ਵਕ੍ਸ਼ਿ ਚੇਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਸ਼੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੀẖ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਦ੍ ਅਸਮਞ੍ਜਸਮ੍ । ਅਵਾਚ੍ਯਮ੍ ਏਤਦ੍ ਧੇਤੁਰ੍ ਹਿ ਨਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਪੁੱਛੇਂ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਕਥਮ੍ ਆਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰष੍ਟੁḫ ਪ੍ਰਕਥ੍ਯਤੇ । ਯਥੈਨਂ ਪਸ਼੍ਯਸੀਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਹੇਤੁਰ੍ ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਨੇਤਰਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਪੁੱਛੇਂ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਓਹੀ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਇਵ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਤਿ ਪ੍ਰਥਮਸਰ੍ਗਤਃ । ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮਾ ਖੇ ਖਮ੍ ਏਵ ਪਰਾਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡਾ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਨ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਤਵ ਵ੍ਯਵਹਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕੇਵਲਮ੍
ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ 'ਸੁਪਨਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਅਥ ਰਾਘਵ ਸਾ ਕਾਨ੍ਤਾ ਮਯਾ ਕਾਨ੍ਤਾਨੁषਙ੍ਗਿਣੀ । ਸਂਵਿਦਂ ਤਨ੍ਮਯੀਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪृष੍ਟੇਦਂ ਦृष੍ਟਰੂਪਿਣੀ
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਪਿਆਰੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਯਥੋਦੇਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਨੈਸ੍ ਸਹ । ਤਥਾ ਤਦਾ ਤਯਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਮਮੋਦਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ।
ਯਥੈਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਾਸ਼ੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰẖ ਖਮ੍ ਏਵ ਸਃ । ਤਥੈਵ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਜਗਚ੍ ਚ ਖਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਆਪ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਗਦ੍ਰੂਪਂ ਖਮ੍ ਏਵੈਵਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਜਾਗ੍ਰਦਾਖ੍ਯੋ ਮਹਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਵਿਯਦੁਦ੍ਭਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।