ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਸ੍ਯਾਪਿ ਯਸ੍ਯਾਸ਼ੇषੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮਨਸੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਮਨੋਨਿਰ੍ਮਾਣਰੀਤਯਃ
ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ।
ਯਦਨਾਲੋਚਨਾਦ੍ ਭਾਨ੍ਤਿ ਸਂਸਾਰੋਰਗਭੀਤਯਃ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृष੍ਟੇ ਪਲਾਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਦੇਤਯਃ
ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਡਰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਲਾਇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਿ ਸ੍ਫਾਰ ਆਭਾਸੇ ਧ੍ਰੁਵੇ ਦੀਪ ਇਵ ਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਸਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਰੇਹਾਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਪੂਰ੍ਵਿਕਾਃ
ਜੋ ਸाक्षੀ ਹੈ, ਚੌੜਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿਲ-ਚਲਾਂ, ਹਰਕਤਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਘਟਪਟਾਕਾਰਪਦਾਰ੍ਥਸ਼ਤਪਙ੍ਕ੍ਤਯਃ । ਤਰਙ੍ਗਕਣਕਲ੍ਲੋਲਵੀਚਯੋ ਵਾਰਿਧੇਰ੍ ਇਵ
ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਘੜੇ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ, ਉਤਲੀਆਂ ਤੇ ਛੱਲਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ ਏਵਾਨ੍ਯਤਯੋਦੇਤਿ ਯਃ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼ਤਭ੍ਰਮੈਃ । ਕਟਕਾਙ੍ਗਦਕੇਯੂਰਨੂਪੁਰੈਰ੍ ਇਵ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍
ਉਹੀ ਇੱਕ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਕੜੇ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਪੈਰ-ਬੰਦ ਬਣ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਾਵਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਯੋ ऽਹਮ੍ ਏਤੇ ਜਨਾਸ਼੍ ਚ ਯੇ । ਯਸ਼੍ ਚ ਨ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਨ੍ ਨਾਹਂ ਨੈਤੇ ਜਨਾਸ਼੍ ਚ ਯੇ
ਤੂੰ, ਜੋ ਇੱਕ ਹੀ ਚਾਨਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਮੈਂ, ਇਹ ਲੋਕ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ — ਜਿਹੜਾ ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ, ਆਤਮਕ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੇਵਾਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੈਵ ਸੈਵਾਸੇਵ ਚ ਭਙ੍ਗੁਰਾ । ਪਯਸੀਵ ਤਰਙ੍ਗਾਲੀ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਭੂਃ
ਉਹੀ ਇੱਕ, ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਨਾਸਵੰਤ ਵੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
ਯਤਃ ਕਾਲਸ੍ਯ ਕਲਨਾ ਯਤੋ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ । ਮਾਨਸੀ ਕਲਨਾ ਯੇਨ ਯੇਨ ਭਾਸਾਂ ਵਿਭਾਸਨਮ੍
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ—
ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਰੂਪਂ ਰਸਂ ਗਨ੍ਧਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ ਚੇਤਨਮ੍ । ਯਦ੍ ਵੇਤ੍ਸਿ ਤਦ੍ ਅਸੌ ਦੇਵੋ ਯੇਨ ਵੇਤ੍ਸਿ ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸੌ
ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਕਰਮ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਸੁਗੰਧ, ਛੂਹ, ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯਦ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਾਧੋ ਤਦਵਧਾਨੇਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਸੇ
ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਆਪ ਪਛਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।
ਅਜਮ੍ ਅਜਰਮ੍ ਅਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ਅਮਲਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਂ ਵਨ੍ਧ੍ਯਵੇਦ੍ਯੈਰ੍ ਅਨਿਨ੍ਦ੍ਯਮ੍ । ਸਕਲਕਲਨਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਾਨਾਮ੍ ਅਨੁਭਵਨਮ੍ ਅਵੇਦ੍ਯਂ ਵੇਦਨਂ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ
ਜੋ ਜਨਮ ਰਹਿਤ, ਮਰਣ ਰਹਿਤ, ਮਲ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮ, ਨਿਤ, ਮੰਗਲ, ਨਿਰਮਲ, ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ, ਅਜਾਣਿਆ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸਭ ਬਣਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਅਣਜਾਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਭਵਤ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨਾਕਾਰਂ ਨਾਮ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕਥਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕਥਂ ਵਾ ਨ ਤਮੋਰੂਪਂ ਕਥਂ ਵਾ ਨੈਵ ਖਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਕਥਂ ਵਾ ਨੈਵ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਜੀਵੋ ਵਾ ਨ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕਥਂ ਨ ਬੁਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਵਾ ਨ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਤੱਤ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਕਥਂ ਵਾ ਨ ਨਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਅਨਯਾ ਚ ਵਚੋਭਙ੍ਗ੍ਯਾ ਮਮ ਮੋਹ ਇਵੋਦਿਤਃ
ਕਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਟਕਣ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਵਿषਮੋ ऽਯਮ੍ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਭਵਤਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਃ । ਭਿਨਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਯਤ੍ਨੇਨ ਨੈਸ਼ਂ ਤਮ ਇਵਾਂਸ਼ੁਮਾਨ੍
ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਤਨ੍ ਨਾਮ ਨ ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼ृਣੁ
ਵੱਡੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨੁਤ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਯਥਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਤੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਥੰਭ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਾਲਤ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮਹਾਭੋਗੋ ਜਗਦਾਖ੍ਯੋ ऽਵਭਾਸਤੇ । ਸਤ੍ਯੋ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯੋ ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨੁਭਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਫਿਰ ਖਾਲੀਪਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਯਥਾ ਨ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ऽਨੁਤ੍ਕੀਰ੍ਣਸਾਲਿਕਃ । ਤਥਾ ਤਾਤ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਥੰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੜੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਥੰਭ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਾਲਤ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੌਮ੍ਯਾਮ੍ਭਸਿ ਯਥਾ ਵੀਚਿਰ੍ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਨ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਸ਼ੂਨ੍ਯਪਦਂ ਗਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਲਕੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਲਹਿਰ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਤੇ ਨਾ-ਖਾਲੀ ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਸ਼ਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਰਚਨਂ ਦ੍ਰੁਮੇ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜਧਾਤੌ ਤੁ ਕੇਨ ਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਮੁਹ੍ਯਤੇ
ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਹੱਦ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਗੁੱਡੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੜ ਅਧਾਰ 'ਚ, ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਤੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਟਕਾਵ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਪੁਤ੍ਰਿਕਾਦ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਪਰਮਾਰ੍ਥਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਏਕਦੇਸ਼ੇਨ ਸਦृਸ਼ਮ੍ ਉਪਮਾਨਂ ਨ ਸਰ੍ਵਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਗੁੱਡੀ ਵਾਲੀ ਮਿਸਾਲ ਸੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ।
ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਉਦੇਤੀਦਂ ਪਰਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਇਤ੍ਥਂਰੂਪਂ ਕੇਵਲਂ ਸਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਪਰਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵਤਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਸ਼ੂਨ੍ਯਤੇ ਕੁਤਃ
‘ਖਾਲੀ’ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ‘ਨਾ-ਖਾਲੀ’ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਸਲ ‘ਨਾ-ਖਾਲੀ’ ਹੋਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਨਾ-ਖਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਹਿ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਭੂਤਜਃ । ਸੂਰ੍ਯਾਨਲੇਨ੍ਦੁਤਾਰਾਦਿ ਕੁਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਿਲਾਵ੍ਯਯੇ
ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਇਹ ਚਮਕ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਆਦਿ imperishable ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਮਹਾਭੂਤਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵਸ੍ ਤਮ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਮਹਾਭੂਤਾਭਾਵਜਂ ਤੁ ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਨ ਤਮਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ऽਸ੍ਯ ਕੇਵਲਂ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਃ । ਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ ਤੇਨੈਵ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਇਸ ਦੀ ਚਾਨਣ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹੋ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਮਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਅਜਰਂ ਪਦਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਮ੍ ਏਵੈਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕੋਸ਼ਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਤਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ।
ਬਿਲ੍ਵਸ੍ਯ ਬਿਲ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਯਥਾ ਭੇਦੋ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਤਥੇਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਗਤੋਰ੍ ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭਿਨ੍ਨਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਦੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।