ਅਨ੍ਯੇषੁ ਵ੍ਯੋਮਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਦੇਹੇषੁ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਃ । ਪ੍ਰਾਣਿਨਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੇष੍ਵ੍ ਅਦਰ੍ਸ਼ਨਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣਃ
ਕੁਝ ਦੇਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਜੀਵ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਦਿੱਖ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਤਾਲਪਾਤਿषੁ ਤਥਾਮ੍ਬਰਮ੍ ਉਤ੍ਪਤਤ੍ਸੁ ਤਿष੍ਠਤ੍ਸੁ ਵਿਭ੍ਰਮਪਰੇष੍ਵ੍ ਅਥ ਦਿਙ੍ਮੁਖੇषੁ । ਨਾਨਾਜਗਤ੍ਸੁ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਸ੍ਤਿ ਮਯਾ ਨ ਦृष੍ਟਂ ਯਨ੍ ਨਾਮ ਚਿਜ੍ਜਲਧਿਚਞ੍ਚਲਬੁਦ੍ਬੁਦੇषੁ
ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਜਗਤਾਂ ਵਿਚ, ਚਿੱਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੁੱਬਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਨਾਂ ਲਿਆ?
ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਾਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਪਯਸੀਵ ਪਯੋਰਯਾਃ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਜ੍ ਜੀਵਾਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਯੇ ਤ ਏਵ ਮਨਾਂਸਿ ਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਮਨ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਦਾਕਾਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਚ ਮਨਾਂਸਿ ਨਃ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਭਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਜਗਤ ਹਨ—ਅੰਤਹੀਣ ਜਗਤ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਗਣੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਮਹਾਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ਯੇ ਗਤੇ । ਪੁਨẖ ਕਸ੍ਯ ਕਥਂ ਸਰ੍ਗਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਉਪਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵੱਡਾ ਯੁਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੂਝ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਨ ਚੈਵ ਜਾਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਜਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਜੰਮਦਾ ਨਹੀਂ—ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਪੁਰ੍ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਤਸ੍ਯਾ ਨਨੁ ਨਾਮ ਮਹਾਚਿਤੇਃ । ਕਥਂ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨष੍ਟਾਯਾਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਾ ਚ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਣਢੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਂਵਿਦੋ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਯਥਾ ਭਾਤਿ ਜਗਤ੍ਤਯਾ । ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮੈਵ ਤਥੈਵਾਦਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਭਾਸਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਦਿਲ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਆਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਚਮਕਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਾਵਯਵਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯੈਤਾ ਦਸ਼ਾਃ ਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਉਦਯਾਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਖਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕਿਂ ਨਾਸ਼ਿ ਕਿਮ੍ ਅਨਾਸ਼ਿ ਵਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਨਾਸ਼ ਤੇ ਉਤਪਤੀ ਹਨ; ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼—ਕਿਹੜਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ?
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਯਦਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਵਿਨਾਕ੍ਸ਼ਯਿ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਕੁਤ ਏਵ ਭਵਾਭਵੌ । ਕੁਤੋ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਦਿẖ ਕਥਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨਿਰਾਕृਤੌ
ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਬਦਲਾਵ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਦਯੋ ਭਾਵਾ ਰਾਮੈਤਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤਿ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਤਯੈਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਂਵਿਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਚੇਤਨਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।
ਨਿਰਾਕृਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਤਦ੍ਵਸ਼ਮ੍ । ਯਾਤਿ ਯੇਨੈਵ ਘਟਿਤੋ ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਂ ਘਟ੍ਟਯੇਤ੍ ਕਿਲ
ਸੁੱਧ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯਕਸ਼ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਯਵਾਵਯਵਿਨੋਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਯੋਰ੍ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ । ਏਕਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ ਏਵ ਸਦਾ ਨ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ
ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਪੂਰੇ, ਜਾਂ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਨਾ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ।
ਇਤੋ ਭਾਵ ਇਤੋ ऽਭਾਵ ਇਤਸ੍ ਸਰ੍ਗ ਇਤẖ ਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸ੍ਵਭਾਵਮ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਦ੍ ਇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਚਲਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਥੋਂ ਹੀ ਹੋਣਾ, ਇਥੋਂ ਹੀ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਇਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ, ਇਥੋਂ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਣਾ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਡੋਲ ਬ੍ਰਹਮ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ਮਯੇ ऽਪਿ ਪਰਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕਾਸ਼ੇ ਨ ਰਞ੍ਜਨਾਃ । ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵਾਙ੍ਗ ਸਨ੍ਤੀਨ੍ਦੁਬਿਮ੍ਬੇ ਵਿषਲਤਾ ਯਥਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਅਪਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ — ਜਿਵੇਂ, ਮਿੱਤਰ, ਚੰਦ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਲਕੀਰਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ੇ ਕ੍ਵ ਭਾਵਾਭਾਵਰਞ੍ਜਨਾਃ । ਕ੍ਵਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਕਲਨਾẖ ਕ੍ਵ ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਸਾਫ ਪਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵੈਕਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਦੋषਵਦ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਕੇਵਲਂ ਤਤ੍ ਪਰਾਵृਤ੍ਯ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਪਰਿਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਇਥੇ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਇਕ ਦੋਸ਼ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਬੋਧੇਨ ਪਰਾਮृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ । ਯੇਨੈਵਾਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਂ ਤੇਨ ਪਵਨੇਨੇਵ ਦੀਪਕਃ
ਅਗਿਆਨ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਛੂਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਨਾਸੀਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਅਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ 'ਤੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨ ਬੰਧਨ ਹੈ ਨ ਮੁਕਤੀ।
ਏਵਮ੍ਬੋਧਾਦ੍ ਧਿ ਯੋ ਰਾਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਕ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਾ । ਵਿਚਾਰਯਨ੍ਨ੍ ਆਲਭਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਕਸ਼੍ਚਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਆਗਾਹੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਮਨਨ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਇਦਂ ਜਗਜ੍ਜਾਲਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯ੍ ਅਜਾਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਥਮ੍ ਆਭਾਤਮ੍ ਇਤੀਹ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ । ਵਿਚਾਰਦृष੍ਟ੍ਯਾष੍ਟਗੁਣੇਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ ਤृਣਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਜੀਵ ਆਸ੍ਤੇ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ—even ਘਾਸ ਦਾ ਤਿੰਨਾ ਵੀ—ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਭਵਤਾ ਦृष੍ਟਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਵਪੁषਾ ਤਦਾ । ਤਦ੍ ਏਕਦੇਸ਼ਸਂਸ੍ਥੇਨ ਕਿਮ੍ ਉਤ ਭ੍ਰਮਤਾਮ੍ਬਰੇ
ਜੋ ਤੂੰ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਜਦ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ?
ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ऽਹਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵ੍ਯਾਪੀ ਵ੍ਯੋਮ ਤਦਾ ਕਿਲ । ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕੀਦृਸ਼ੌ ਤੌ ਗਮਾਗਮੌ
ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਨੈਕਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਿਮਯੋ ਨਾਹਂ ਗਤਿਮਯੋ ऽਭਵਮ੍ । ਤਦਾ ਤੇਨ ਖ ਏਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृष੍ਟਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਯਾਤ੍ਮਨਿ
ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਦਿੱਸਿਆ ਸੀ।
ਯਥਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਸ੍ਯ੍ ਆਪਾਦਮਸ੍ਤਕਮ੍ । ਚਿਨ੍ਨੇਤ੍ਰੇਣਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੇਤ੍ਰੇਣ ਤਥੈਤਦ੍ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਅੱਖ ਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।
ਅਨਾਕृਤੇਰ੍ ਨਿਰਵਯਵਸ੍ਥਿਤੇਸ੍ ਤਦਾ ਤਥਾਭਵਨ੍ ਵਿਮਲਚਿਦਮ੍ਬਰਾਤ੍ਮਨਃ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਵਯਵਜਾਲਕਾਨਿ ਮੇ ਯਥਾ ਖਤਾ ਨ ਹਿ ਗਲਿਤਾ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤਾ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗੂਂ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਸੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਖੋਹਾਂ ਹਨ—ਨਾ ਉਹ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृष੍ਟੋ ਭੁਵਨਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਨੁਭੂਯਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਵਂ ਪਤ੍ਤ੍ਰਪੁष੍ਪਫਲਾਦਿਕਮ੍ । ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਨੇਤ੍ਰੇਣ ਤਥੈਤਦ੍ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਅਪਣੀ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।
ਯਥਾਮ੍ਬੁਧਿਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਞ੍ ਜਲੇਚਰਾਨ੍ । ਤਰਙ੍ਗਾਵਰ੍ਤਫੇਨਾਂਸ਼੍ ਚ ਤਥੈਤਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੇਅੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਜਲ-ਜੀਵ, ਲਹਿਰਾਂ, ਭੰਵਰੇ ਤੇ ਝੱਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਝ ਲਿਆ।