ਮੇਘਾਨ੍ ਪਰਿਦਧਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈḫਪਟਾਨ੍ ਇਵ । ਪ੍ਰਤਿਵਰ੍षਂ ਵਿਜਾਤੀਯਾਨ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਫਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਗੇ
ਜੀਵ, ਉੱਚੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਂਗ, ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ, ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲ ਉਗਦੇ ਹਨ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇ ਨ ਨਿਯਤੈਰ੍ ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵਿਵਿਧਾਙ੍ਗਕੈਃ । ਸ਼ਿਰੋਭਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਨਿ ਪਰਿਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਭੂਮਿਗੈਃ
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿਚ, ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅੰਗ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਿਰ ਹੀ ਸਰੀਰ ਬਣ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵੇਦਵਿਹੀਨਾਨਿ ਨਿਰ੍ਧਰ੍ਮਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਨੈਕਕਾਰੀਣਿ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵਤ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਧਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੇਠਾਂ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਦ ਹਨ, ਨਾ ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਵਰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਮਸਂਵਿਤ੍ਤਿਹੀਨਾਨਿ ਨਿਸ੍ਸ੍ਤ੍ਰੀਜਾਤੀਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਭੂਤੈਸ੍ ਸਂਸ਼ੁष੍ਕਹृਦਯੈਰ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਸ਼੍ਮਮਯੈਰ੍ ਇਵ
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਤੇ ਉਥੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਜਾਤ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਣ।
ਪਵਨਾਸ਼ਨਭੂਤਾਨਿ ਸਮਰਤ੍ਨਾਸ਼੍ਮਕਾਨਿ ਚ । ਅਜ੍ਞਾਤਾਰ੍ਥਾਨ੍ਯ੍ ਅਲੁਬ੍ਧਾਨਿ ਨਿਰ੍ਗਰ੍ਧਾਨਿ ਚ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਕੁਝ ਜੀਵ ਹਵਾ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਕੁਝ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਨੇਤਰਤ੍ । ਬਹੁਭੂਤਕਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਭੂਤਕਮ੍
ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬਹੁਤ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਨਖਕੇਸ਼ਾਦਿਕੇ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਆਤ੍ਮਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮ੍ ਏਕਭੂਤਾਤ੍ਮਭਾਵਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਨਖਾਂ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵੀ ਵਜੂਦ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਆਤਮਕ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਾਪਾਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਬਹੁ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਯਨ੍ ਨ ਨਸ੍ ਸਂਵਿਦ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ऽਪਿ ਜਗਤ੍ ਪੁਨਃ
ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਣ ਹੀ ਹੈ—ਅੰਤਹੀਣ, ਬੇਹੱਦ ਤੇ ਅਸীম। ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਉਸ ਖਾਲੀਪਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਮੁੜ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਬੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧੀਨਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਦृष੍ਟਿषੁ । ਦਾਰੁਯਨ੍ਤ੍ਰਮਯਾਸ਼ੇषਭੂਤੌਘਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 'ਮੁਕਤੀ' ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵੀ। ਉਹ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪਤਲੇ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ।
ऋਕ੍ਸ਼ਚਕ੍ਰਵਿਹੀਨਾਨਿ ਨਿष੍ਕਾਲਕਲਨਾਨਿ ਚ । ਮੂਕਸਙ੍ਕੇਤਸਾਰਾਣਿ ਭੂਤਜਾਲਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਨਾ ਚੱਕਰ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਚੁੱਪ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਦ੍ ਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਨੇਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸਂਵਿਦਾ । ਵ੍ਯਰ੍ਥਦੀਪ੍ਤਾਰ੍ਕਤੇਜਾਂਸਿ ਭੂਤਾਨੀਤ੍ਯ੍ ਏਕਚਿਨ੍ਤਯਾ
ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ, ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਬੇਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਘ੍ਰਾਣਸਂਵਿਦ੍ਵਿਹੀਨਾਨਿ ਵ੍ਯਰ੍ਥਾਮੋਦਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਮੂਕਾਨਿ ਸ਼ਬ੍ਦਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਾਚ੍ ਛ੍ਰੁਤਿਹੀਨਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਵਾਕ੍ਯਸਂਵਿਦ੍ਵਿਹੀਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੂਕਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਂਵਿਦ੍ਵਿਹੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸ਼੍ਮਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਕੁਝ ਜੀਵ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੂੰਗੇ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਕੁਝ ਜੀਵ ਛੂਹਣ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਚ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਵ੍ਯਵਹਾਰੀਣ੍ਯ੍ ਅਥਾਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਿਸ਼ਾਚਵਤ੍
ਕੁਝ ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਪਹੁੰਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਸਾਚਾਂ ਵਾਂਗ।
ਭੂਮਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਕਨਿष੍ਠਾਨਿ ਨਿष੍ਪਿਣ੍ਡਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਾਣਿ ਤਾਵਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਚਨ੍ਤਿ ਖੇ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪੱਕੇ ਤੇ ਗਠੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਥੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਦ੍ ਵਾਰਿਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਵਹ੍ਨਿਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਾਣਿ ਤਾਵਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਚਨ੍ਤਿ ਖੇ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਅੱਗ ਨਾਲ। ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਥੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਧਰਾਪੀਠੈਕਪੂਰ੍ਣੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇषੁ ਦੇਹਿਨਃ । ਭੇਕਾ ਇਵ ਸ਼ਿਲਾਕੋਸ਼ੇ ਕੀਟਾ ਇਵ ਧਰੋਦਰੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਧਰਤੀ ਹੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਡੱਡੂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ।
ਜਲੈਕਪਰਿਪੂਰ੍ਣੇषੁ ਨਿਰਬ੍ਧ੍ਯੁਰ੍ਵੀਵਨਾਦ੍ਰਿषੁ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇषੁ ਭੂਤਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਵੋਗ੍ਰਮੀਨਵਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਧਰਤੀ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੇष੍ਵ੍ ਅਗ੍ਨ੍ਯੇਕਪੂਰ੍ਣੇषੁ ਜਲਾਦਿਰਹਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਮਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਲਾਤਵਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਗ ਹੀ ਹੈ, ਜਦ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਥੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣੇ ਜੀਵ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੇष੍ਵ੍ ਅਨਿਲਪੂਰ੍ਣੇषੁ ਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤੇਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਵਾਤਮਾਤ੍ਰਮਯਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਜੁਨਵਾਤਵਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਤੱਤ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਥੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਹਵਾਈ ਦੇਹ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿਚ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੇषੁ ਵ੍ਯੋਮਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਦੇਹੇषੁ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਃ । ਪ੍ਰਾਣਿਨਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੇष੍ਵ੍ ਅਦਰ੍ਸ਼ਨਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣਃ
ਕੁਝ ਦੇਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਜੀਵ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਦਿੱਖ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਤਾਲਪਾਤਿषੁ ਤਥਾਮ੍ਬਰਮ੍ ਉਤ੍ਪਤਤ੍ਸੁ ਤਿष੍ਠਤ੍ਸੁ ਵਿਭ੍ਰਮਪਰੇष੍ਵ੍ ਅਥ ਦਿਙ੍ਮੁਖੇषੁ । ਨਾਨਾਜਗਤ੍ਸੁ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਸ੍ਤਿ ਮਯਾ ਨ ਦृष੍ਟਂ ਯਨ੍ ਨਾਮ ਚਿਜ੍ਜਲਧਿਚਞ੍ਚਲਬੁਦ੍ਬੁਦੇषੁ
ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਜਗਤਾਂ ਵਿਚ, ਚਿੱਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੁੱਬਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਨਾਂ ਲਿਆ?
ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਾਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਪਯਸੀਵ ਪਯੋਰਯਾਃ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਜ੍ ਜੀਵਾਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਯੇ ਤ ਏਵ ਮਨਾਂਸਿ ਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਮਨ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਦਾਕਾਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਚ ਮਨਾਂਸਿ ਨਃ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਭਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਜਗਤ ਹਨ—ਅੰਤਹੀਣ ਜਗਤ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਗਣੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਮਹਾਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ਯੇ ਗਤੇ । ਪੁਨẖ ਕਸ੍ਯ ਕਥਂ ਸਰ੍ਗਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਉਪਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵੱਡਾ ਯੁਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੂਝ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਨ ਚੈਵ ਜਾਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਜਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਜੰਮਦਾ ਨਹੀਂ—ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਪੁਰ੍ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਤਸ੍ਯਾ ਨਨੁ ਨਾਮ ਮਹਾਚਿਤੇਃ । ਕਥਂ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨष੍ਟਾਯਾਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਾ ਚ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਣਢੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਂਵਿਦੋ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਯਥਾ ਭਾਤਿ ਜਗਤ੍ਤਯਾ । ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮੈਵ ਤਥੈਵਾਦਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਭਾਸਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਦਿਲ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਆਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਚਮਕਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਾਵਯਵਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯੈਤਾ ਦਸ਼ਾਃ ਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਉਦਯਾਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਖਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕਿਂ ਨਾਸ਼ਿ ਕਿਮ੍ ਅਨਾਸ਼ਿ ਵਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਨਾਸ਼ ਤੇ ਉਤਪਤੀ ਹਨ; ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼—ਕਿਹੜਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ?
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਯਦਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਵਿਨਾਕ੍ਸ਼ਯਿ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ।