ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਸ੍ਤੀਤਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਪ੍ਰਕृਤਵ੍ਯਵਹਾਰਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਲਾਮੌਨਮਯੋ ਭਵ
ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ — ਇਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ। ਤੂੰ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾ।
ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਵਿਸ਼ਦਾਕृਤਿਰ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠ ਨਿਰ੍ਦੇਹਵਚ੍ ਚਿਰਮ੍ ਅਪਹ੍ਨੁਤਸਰ੍ਵਭਾਵਃ । ਅਦ੍ਯਾਦਿਤਸ਼੍ ਚ ਕਿਲ ਚਿਨ੍ਮਯਮ੍ ਏਵ ਸਰ੍ਵਂ ਨੋ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ਿਵਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਸ਼ੇषਮ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍
ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਹੀ ਹੈ।
ਅਹੋ ਨੁ ਵਿਤਤੋਦਾਰਾ ਵਿਪੁਲਾ ਵਿਮਲਾਚਲਾ । ਭਵਤਾ ਭਗਵਨ੍ ਭੂਤ੍ਯੈ ਭੂਯੋ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਉਦਾਹृਤਾ
ਵਾਹ, ਸਚਮੁਚ ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਉੱਚੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ, ਤੂੰ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੁੜ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਾਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦਮ੍ । ਸਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਤ੍ਯਂ ਸਮਂ ਸਮਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਢੰਗ, ਹਰ ਥਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ 'ਹੋਣਾ' ਹੀ ਇਕ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਮਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ ਤਂ ਨਿਵਾਰਯ । ਕਿਮ੍ ਇਦਂ ਭਗਵਨ੍ ਨਾਮ ਪਾषਾਣਾਖ੍ਯਾਨਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਇਹ 'ਪੱਥਰ ਦੀ ਉਪਮਾ' ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ?
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇ । ਪਾषਾਣਾਖ੍ਯਾਨਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਮਯਾਯਂ ਤਵ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ — ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ 'ਪੱਥਰ ਦੀ ਉਪਮਾ' ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਨੀਰਨ੍ਧ੍ਰੈਕਘਨਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਪਾषਾਣਸ੍ਯਾਪਿ ਕੋਟਰੇ । ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਥਯੇਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਘਣੇ ਤੇ ਬੰਦ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭੂਤਾਕਾਸ਼ੇ ਮਹਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਨੁਜ੍ਝਤਿ । ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਥਯੇਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸ ਵੱਡੇ ਭੂਤਾਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖਾਲੀਅਤ ਕਦੇ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੁਡ੍ਯਾਦੌ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੌਘਾ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਕਥ੍ਯਤੇ ਮੁਨੇ । ਤਤ੍ ਖੇ ਵਿਭਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੌਘਾ ਇਤਿ ਕਿਂ ਨ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੰਧ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਹੇ ਮুনি, ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ?
ਏਤਤ੍ ਤੇ ਵਰ੍ਣਿਤਂ ਰਾਮ ਮੁਖ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਮਯਾਖਿਲਮ੍ । ਯੋ ऽਯਮ੍ ਆਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸਰ੍ਗ ਏਵ ਖਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਆਦਾਵ੍ ਏਵ ਹਿ ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਚ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਯਚ੍ ਚਾਵਭਾਤੀਦਂ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੂਰ੍ ਅਣੁਮਾਤ੍ਰਾਪਿ ਸਰ੍ਗੈਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰਾ ਨ ਯਾ । ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਕ ਰੇੜਾ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ।
ਵਾਰਿਣੋ ਨਾਣੁਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੈਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰੋ ਨ ਯਃ । ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਨ ਸਰ੍ਗਾਸ੍ ਤੇ ਸਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ।
ਨ ਤੇਜਸੋ ऽਣੁਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੈਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰੋ ਨ ਯਃ । ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਅੱਗ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ।
ਨ ਵਾਯੋਰ੍ ਅਣੁਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੈਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰੋ ਨ ਯਃ । ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਨ ਸਰ੍ਗਾਸ੍ ਤੇ ਸਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਹਵਾ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ।
ਖਂ ਨਾਣੁਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੈਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰਂ ਨ ਯਤ੍ । ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ।
ਨ ਸਾ ਮਹਾਭੂਤਤਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੈਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰਾ ਨ ਯਾ । ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ ਏਵ ਤੇ
ਮਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੋਹ ਨਾ ਹੋਣ। ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗੋ ਨਾਣੁਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੈਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰੋ ਨ ਯਃ । ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਨ ਸਰ੍ਗਾਸ੍ ਤੇ ਸਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਗ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੋਹ ਨਾ ਹੋਣ। ਤੇ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਹਨ।
ਸ਼ੈਲਾਨਾਂ ਨਾਣੁਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ ਸਰ੍ਗੈਰ੍ ਯੋ ਨ ਨਿਰ੍ਘਨਃ । ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਾੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਨਾਣੁਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗੈਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਵਰੋ ਨ ਯਃ । ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਨ ਸਰ੍ਗਾਸ੍ ਤੇ ਸਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੋਹ ਨਾ ਹੋਣ। ਤੇ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗੇषੁ ਨਾਣੁਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੈਵ ਯਸ੍ ਸਦਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤਥਾ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਵਾਚਿ ਭੇਦੋ ਨ ਵਸ੍ਤੁਨਿ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਪ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ — ਫਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਗ ਏਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਗਤਾ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਕੌष੍ਣ੍ਯਯੋਰ੍ ਇਵ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਪ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਰਤਾ ਭੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ।
ਇਮੇ ਸਰ੍ਗਾ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੇਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਵਾਕ੍ਯਦृष੍ਟਯਃ । ਵਿਦਾਰ੍ਯਦਾਰੁਰਵਵਦ੍ ਭਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ
‘ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ’, ‘ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’ — ਇਹ ਵਾਕ ਜਿਵੇਂ ਖੋਖਲੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਚ ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਤਤ੍ਰ ਤੇ । ਸਰ੍ਗਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾẖ ਕਥਂ ਕਸ੍ਯੇਵ ਭਾਨ੍ਤੁ ਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਇਕਤਾ, ਉੱਥੇ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਜਾਂ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਤਲਬ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ । ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਮੌਨਂ ਸ਼ਿਲਾਘਨਮ੍
ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ। ਪਿਆਰੇ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁਪਚਾਪੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਨਭ ਏਵ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵਂ ਚਾਹਮ੍ ਅਦ੍ਰਿਨਿਚਯਾਸ਼੍ ਚ ਸੁਰਾਸੁਰਾਸ਼੍ ਚ । ਤਾਦृਗ੍ ਜਗਤ੍ ਸਮਵਲੋਕਯ ਯਾਦृਗ੍ ਅਙ੍ਗ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਨ੍ਯਜਨ੍ਤੁਮਨਸਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰਜਾਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ, ਮੈਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ — ਇਹ ਸਭ ਇਉਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਨਭẖਕੋਸ਼ਕੁਟੀਕੋਟਰਕੇ ਮੁਨੇ । ਤਵ ਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੇਨ ਕਿਮ੍
ਮੁਨੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਜਾਗਿਆ, ਤੈਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ?
ਤਤੋ ਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਹਂ ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਂਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨਮ੍ । ਮृਦ੍ਵ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਪਦਂ ਹृਦ੍ਯਂ ਨ ਚ ਵਾਦ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਗੇਯਤਃ
ਫਿਰ, ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜੋ ਬਿਨਾ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੀ — ਨਰਮ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਮਨ ਭਾਉਂਦੀ — ਨਾ ਵਾਜਿਆਂ ਤੋਂ, ਨਾ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਇਵ ਮृਦੁ ਮਧੁਰਂ ਚਾਨਿਨਾਦਿ ਚ । ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦਿ ਮਯਾ ਤਦ੍ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਊਹਿਤਮ੍
ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਔਰਤ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਂਗ ਨਰਮ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਣਜਾਣੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ।
ਇਨ੍ਦਿਨ੍ਦਿਰਰੁਤਾਕਾਰਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਰਣਨਰਞ੍ਜਨਮ੍ । ਨ ਰੋਦਨਂ ਨ ਪਠਨਂ ਵਂਸ਼ਕੋਸ਼ਸਮਸ੍ਵਨਮ੍
ਉਹ ਧੁਨ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੰਤੀਆਂ ਦੀ ਰੁਣਕ, ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਸੀ। ਨਾ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ, ਨਾ ਪਾਠ ਦੀ, ਸਗੋਂ ਬਾਂਸਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਸੁਰ ਸੀ।