ਤ੍ਵਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਿਸ਼ਾਚਕਃ । ਬਾਧਤੇ ਕਿਮ੍ ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੁਨੇ ਮਨ੍ਮੋਹਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਮੁਨੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਾਵ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸੋ—ਨਿਰਵਾਣਾ ਮਿਲ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭੂਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਅਹਮ੍ਭਾਵਂ ਵਿਨਾ ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਜ੍ਞਯੋਰ੍ ਇਹ । ਆਧੇਯਸ੍ਯ ਨਿਰਾਧਾਰਾ ਨ ਸਂਸ੍ਥੇਵੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਚਾਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।
ਅਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇषਸ੍ ਤਂ ਸ਼ृਣੁ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਚੇਤਸਃ । ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਯੇਨਾਹਮ੍ਭਾਵਪਿਸ਼ਾਚਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਤੇ
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਗੱਲ ਹੈ—ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭੂਤ ਵੀ ਚੈਨ ਪਾ ਲਵੇਗਾ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਪਿਸ਼ਾਚੋ ऽਯਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਸ਼ਿਸ਼ੁਨਾਮੁਨਾ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਏਵਾਨ੍ਤẖ ਕਲ੍ਪਿਤਸ੍ ਤੇਨ ਸੂਤ੍ਥਿਤਃ
ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਭੂਤ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਸੋਚ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯਨ੍ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਵਿਚਾਰਿਣਾ ਦੀਪਵਤਾ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਮਸੋ ਯਥਾ
ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਜਿੱਥੇ ਵੇਖਣ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ; ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗੂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਯਥਾ ਵਿਲੋਕ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਤਥਾ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਇਹਾਜ੍ਞਤਾਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ ਤਥਾਵਿਚਾਰਿਤਾ ਸਤੀ
ਜਿੰਨਾ ਵਧ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਇਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਭੂਤ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਲਸਨ੍ਤ੍ਯਾਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਮ੍ ਅਜ੍ਞਤੋਦੇਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ । ਬੁਦ੍ਧਿਮੋਹਾਤ੍ਮਿਕਾ ਯਕ੍ਸ਼ੀ ਨਿਰ੍ਦੇਹੈਵ ਯਥਾ ਨਿਸ਼ਿ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਚਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਟਕਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁਧੀ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤਿ ਸਰ੍ਗੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਸਮ੍ਭਵੋ ਨਾਸਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਸਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ਼ਸ਼ਿਨਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ਸ਼ਃ
ਅਗਿਆਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ; ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਚੰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਦੂਜਾ ਖਰਗੋਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਯਮ੍ ਅਜਾਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਜ੍ਞਜ੍ਞਾਤੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਨ ਜਾਤẖ ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਖਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍
ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਨਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਬਣੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਾਨ੍ਤਰ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦੇਰ੍ ਉਪਲਮ੍ਭਸ੍ਯ ਭਵੇਤ੍ ਕਿਮ੍ ਇਵ ਕਾਰਣਮ੍
ਸਰਵੋਚ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਬੀਜਾਤ੍ ਕਾਰਣਤẖ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰẖ ਕਿਲ ਜਾਯਤੇ । ਨ ਬੀਜਮ੍ ਅਪਿ ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਙ੍ਕੁਰẖ ਕੁਤਃ
ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਅੰਕੁਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ?
ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਚ ਨਾਮੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਕਦਾ ਕ ਇਵ ਖੇ ਕੇਨ ਦृष੍ਟੋ ਲਬ੍ਧਸ੍ ਸ੍ਫੁਟੋ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਤੀਜਾ ਤੇ ਨਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ; ਕਦੇ, ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਰੁੱਖ ਵੇਖਿਆ ਹੈ?
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇਨਾਮ੍ਬਰੇ ਯਦ੍ ਵਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵਿਟਪਾਦਿਕਮ੍ । ਸ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਤਥਾਭੂਤੋ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਪਦਾਰ੍ਥਤਾ
ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਜੋ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਹਨ; ਉਹ ਭਾਵ ਤਾਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।
ਯੋ ऽਯਮ੍ ਏਵਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ । ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਕੂਪ ਇਵਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਨਿਰਰ੍ਗਲਃ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮ ਏਵ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ẖ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਤਤ੍ਤਯਾ । ਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਸਰ੍ਗਾਖ੍ਯਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚੈਤਨ੍ਯਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਃ
ਚਿੱਤ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਇਕਸਾਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਰ੍ਗੋ ऽਤ੍ਰ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤḫ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਯੋ ऽਨੁਭੂਯਤੇ । ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰਿਪੁਰਾਕृਤਿ
ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਥੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਨੁਭਵ ਹੋਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਦੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਆਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗ ਇਵੇਹ ਵਃ । ਅਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗਵਦ੍ ਭਾਤਸ੍ ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਹਾਮ੍ਬਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੁਰਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਅਵੇਦ੍ਯਂ ਵੇਦਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ਏਵ ਭਾਤ੍ਯ੍ ਅਜਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ । ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਯਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸ ਏਵ ਵਃ
ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨੇਹ ਸਰ੍ਗੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੈਵਾਯਂ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਗਣਗੋਲਕਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਲਮ੍ਬਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਗੋਲ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਥਾ ਕਚਤਿ ਯਾਦृਸ਼ਮ੍ । ਰੂਪਮ੍ ਅਤ੍ਯਜਦ੍ ਏਵਾਚ੍ਛਂ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਤਾਦृਸ਼ਮ੍
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਜਨ੍ਤੋਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍ । ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਜृਮ੍ਭਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਵਸਤੀ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਜਗਤ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਚਿਤ੍ਪਰਮਾਕਾਸ਼ੇ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੋ ਯ ਆਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਸਰ੍ਗੋ ऽਸਾਵ੍ ਇਤਿ ਤੇਨੈਵ ਭਾਵਿਤਃ
ਸਾਫ ਚੇਤਨ ਦੇ ਉੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵਾਦਿਭੂਮੀਨਾਂ ਭਵਨਂ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਨਭ ਏਵਾਚ੍ਛਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ, ਕਲਪਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਲਪਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਕੁਤਸ੍ ਸਰ੍ਗẖ ਕੁਤੋ ऽਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਵ ਚਾਜ੍ਞਤਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਘਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਵਾਹਙ੍ਕਾਰਾਦਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ, ਅਗਿਆਨ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਤੇ ਅਣਜਾਣਪਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ?
ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਏषਾਸੌ ਕਥਿਤਾ ਤਵ । ਅਹਮ੍ਭਾਵḫ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤḫ ਪਿਸ਼ਾਚ ਇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਇਹੀ ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਏਵਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵḫ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਯਦਾਖਿਲਃ । ਤਦਾ ਮੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਨਿष੍ਫਲਸ਼੍ ਸ਼ਰਦਭ੍ਰਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਮੈਂ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਵ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਫਲ ਦੇ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਦਾਹੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤੋ ਯਥਾ ਦਾਹ੍ਯੇषੁ ਨਿष੍ਫਲਃ । ਤਥਾਹਮ੍ਭਾਵਸਰ੍ਗਾਦਿ ਜ੍ਞਾਤਂ ਵਿਫਲਤਾਮ੍ ਇਯਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅਸਰਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਮੇ ऽਹਙ੍ਕृਤੇਸ੍ ਤ੍ਯਾਗੇ ਰਾਗੇ ਚ ਸਮਤਾ ਯਦਿ । ਤਦਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ ਇਵ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸਰ੍ਗੇ ऽਸਰ੍ਗੇ ਚ ਮੇ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਸਮਤਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ਯ ਨੈਵਾਹਂ ਨਾਹਮ੍ਭਾਵੋ ਮਮੇਤਿ ਚ । ਤੇਨ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਘਨਮ੍
ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੇਰੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮਮ ਤਥਾਨ੍ਯੇषਾਮ੍ ਇਤਿ ਬੋਧਵਤਾਮ੍ ਇਹ । ਅਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਚਿਤ੍ਰਾਗ੍ਨੇਰ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ਬੋਧਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ: ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਦੀ ਸੂਝ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੁਲਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਅੱਗ ਦੇ ਅੱਗ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।