ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾ ਜਲੇ । ਅਨਨ੍ਯਾਤ੍ਮਮਯੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਰ੍ਗਤੇਯਂ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਵਾਦਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰੂਪਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਸ੍ ਤਤਮ੍ । ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਸਤ੍ਯਂ ਨੋਦੇਤਿ ਨ ਚ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅੰਤ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਹੈ—ਨਾ ਇਹ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਿਟਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਦੋ ਵਪੁਃ । ਯਤ੍ ਤਜ੍ ਜਗਦ੍ ਇਤੀਵੇਦਂ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਨਿਲੇ ਤੋਯੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ । ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਮ੍ ਅਨਨ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਿਲਚਲ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਵਾਦਾਰ ਹੋਣ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਸਂਵਿਨ੍ਨਭੋ ਨਨੁ ਜਗਨ੍ਨਭ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨਙ੍ਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਨਸ੍ਤਮਯੋਦਯਾਙ੍ਕਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗਭੂਤਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਤਦਨਨ੍ਯਦ੍ ਏਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਰਸ੍ਤਕਲਨੋ ऽਮ੍ਬਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰਹਿਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੈ ਨਾ ਡਿੱਗਣਾ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਤੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਚਰਾਚਰਾਃ । ਆਦਾਵ੍ ਏਵ ਹਿ ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਕਾਰਣਂ ਵਿਨਾ
ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ, ਫੜਨਾ-ਛੱਡਣਾ, ਮੋਟਾ-ਪਤਲਾ, ਚਲਦਾ-ਅਚਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਚਨਾ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ।
ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਮੂਰ੍ਤੋ ਹਿ ਚਿਦ੍ਧਾਤੁẖ ਕਾਰਣਂ ਭਵਿਤੁਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਖਾਤ੍ਮਾਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ ਸਮੂਰ੍ਤੀਨਾਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਰ੍ਵੀਰੁਹਾਮ੍ ਇਵ
ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਅਧਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ; ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਆਤਮਾ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬੀਜ ਬਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਸ੍ਵਭਾਵਮ੍ ਏਵ ਸਤਤਂ ਭਾਵਯਨ੍ ਭਾਵਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਨੁਭਵਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਹੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਸ੍ਵਾਦਯਨ੍ ਨਿਜਂ ਭਾਵਂ ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਰ੍ ਗਗਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਬਦ੍ਧਸ੍ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਾਪੇਨ ਕ੍ਸ਼ੀਵẖ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਤਯਾ ਯਥਾ
ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਆਸਮਾਨ ਵਰਗੀ ਚਿੱਤ-ਮੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਪਿ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਿਦ੍ਧੀਦਂ ਸਮਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਸਤ੍ਸਮਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਕਸਾਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲਾ।
ਚਿਨ੍ਨਭਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਨਭਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਪਯਸੀਵ ਪਯੋਦ੍ਰਵਃ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਚਤਿ ਯਤ੍ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ ਜਗਤ੍ ਕृਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਆਸਮਾਨ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦੇਤਿ ਵਿਮਲਾ ਯਥਾ । ਕਾਚਕਚ੍ਯੇਨ ਕਚਤਿ ਤਥੇਤ੍ਥਂ ਸਾਦਿਸਰ੍ਗਖੇ
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਕਾਚਕਚ੍ਯਕਚਨਂ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਗਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥੈਵ ਜਾਗ੍ਰਦਭਿਧਂ ਤਤ੍ਖਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖੇਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਹਿ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਸ਼ਬ੍ਦ੍ਯਤੇ । ਅਦ੍ਯਰਾਤ੍ਰੌ ਚਿਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਸ਼ਬ੍ਦ੍ਯਤੇ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ 'ਜਾਗਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਪਨਾ 'ਸੁਪਨਾ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ ਸਰਿਤਾਂ ਰੂਢਾਦ੍ਯਾਪਿ ਯਥਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਰਙ੍ਗਲੇਖਾ ਸृष੍ਟੀਨਾਂ ਪਦਾਰ੍ਥਰਚਨਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਿਛਲੇ ਵਹਾਅ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਵਾਰਿ ਤਰਙ੍ਗਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸਰਿਤਾਂ ਰਚਨਾਮ੍ ਇਤਾ । ਤਥਾ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਚਿਦ੍ਬੀਜਸਤ੍ਤਾਨ੍ਤਸ੍ ਸृष੍ਟਿਤਾਮ੍ ਇਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮृਤਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਨਾਸ਼ਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਤਨ੍ ਨਿਦ੍ਰਾਸੁਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਭੂਯਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਤਤ੍ ਸੁਖਂ ਨਵਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅੰਤਹੀਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਂਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਵੀਂ ਹੀ ਹੈ।
ਕੁਕਰ੍ਮਭ੍ਯਸ੍ ਤੁ ਚੇਦ੍ ਭੀਤਿਸ੍ ਸਾ ਸਮੇਹ ਪਰਤ੍ਰ ਚ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਤੇ ਸਮਸੁਖੇ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਮृਤਿਜਨ੍ਮਨੀ
ਜੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਲਈ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਚੈਨ ਵਾਲੀ ਹਨ।
ਮਰਨਂ ਜੀਵਿਤਂ ਵਾਸ੍ਤੁ ਸਦृਕ੍ਸ਼ੇ ਵਾਸਨੇ ਤਯੋਃ । ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤੋ ਯਸ੍ ਸੋ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਮਰਨ ਤੇ ਜੀਣਾ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਢਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਵੇਦਨਮ੍ । ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਪਾਸ੍ਤਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਸਤਿ ਚਾਸਤਿ ਸਰ੍ਗਕੇ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਭਾਵ ਦੀ ਸੂਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਨ੍ ਨ ਚੇਤ੍ਯਂ ਨ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੈਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਚੇਤਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ਭਾਵੈਕ੍ਯਂ ਗਤਾਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਵ੍ਯਵਹृਤੌ ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜੋ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ—ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਕਾਚਕਾਚਕਚ੍ਯਂ ਯਜ੍ ਜਗਨ੍ ਨਾਮ੍ਨਾ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਤ੍ਯਚ੍ਛੇ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ੇ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਦृਸ਼ẖ ਕੁਤਃ
ਜੋ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਝਲਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਸਾਫ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਨਭਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਤਯਾ ਜਗਤ੍ । ਸਭੂਤਮਯਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਨ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਮਯਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਨੇਹ ਦੇਸ਼ੋ ਨ ਕਾਲੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨ ਖਮ੍ । ਸਦ੍ ਇਵਾਖਿਲਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਂ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਚ੍ਛੂਨਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍
ਇੱਥੇ ਨਾ ਥਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼; ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਵੀ ਹੈ, ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠਾ ਵੀ ਹੈ।
ਭਾਤਿ ਕੇਵਲਮ੍ ਏਵੇਤ੍ਥਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਘਨਂ ਘਨਮ੍ । ਯਨ੍ ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਚਾਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਗਗਨਾਦ੍ ਅਪਿ
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਖਾਲੀ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ।
ਸਾਕਾਰਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਕਾਰਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵਾਤਿਭਾਸੁਰਮ੍ । ਅਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧੈਕਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਫਾਰਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਂ ਯਥਾ
ਚਾਹੇ ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਏਵਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ ਆਬਿਲਮ੍ ਅਨਾਬਿਲਰੂਪਮ੍ ਏਵ । ਨਾਨੇਵ ਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਸृਤਂ ਨ ਨਾਨਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਮ੍ਬਰ ਇਵਾਮ੍ਬੁਨਿ ਵਾ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍
ਮੁਕਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਦੇ ਧੁੰਦਲੀ, ਕਦੇ ਸਾਫ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵਿਖੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਵਾਂਗ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਚਿਨ੍ਮਯੇ । ਸਾਧੁ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਖ ਇਵਾਖਿਲੇ
ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਹਰ ਚੀਜ਼, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਖਾਲੀਅਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ।
ਯਤ੍ਰ ਵਿਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਅਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵਿਤ੍ । ਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਥਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ।
ਪਦਾਰ੍ਥਜਾਤਂ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪੁਰਾਦਿ ਵਾ । ਚਿਦ੍ ਏਵੈਕਂ ਪਰਂ ਵ੍ਯੋਮ ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਭੂਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਇਕਠੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਨ।