ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਟਬੀਜੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਭਾਵੀ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਃ । ਪਰਮਾਣੌ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ?
ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਬੀਜਂ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਛਾਖਾ ਵਿਤਤਰੂਪਿਣੀ । ਜਨ੍ਯਤੇ ਕਾਰਣੈਸ੍ ਸਾ ਚ ਵਿਤਤਾ ਸਹਕਾਰਿਭਿਃ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਤੋਂ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਟਾਹਣੀ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਹਣੀ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਧਤ ਸਹਾਇਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਭੂਤਪ੍ਰਲਯੇ ਬੀਜਮ੍ ਆਕਾਰਿ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍ । ਸਹਕਾਰ੍ਯ੍ ਅਥ ਕਿਂ ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਜ੍ ਜਗਤ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੀਜ ਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ? ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ?
ਯਤ੍ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਕਾ ਤਤ੍ਰਾਕਾਰਕਲ੍ਪਨਾ । ਪਰਮਾਣੁਤ੍ਵਯੋਗੋ ऽਪਿ ਨਾਤ੍ਰ ਕੇਵਾਤ੍ਰ ਬੀਜਤਾ
ਪਰ ਜੋ ਸਰਵੋਚ, ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਣੂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤੇ ਬੀਜ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਕਾਰਣਸ੍ਯੇਤਿ ਬੀਜਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯੈਕਕਾਰਿਣਃ । ਅਸਮ੍ਭਵਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਸਤ੍ਤਾ ਕਥਂ ਕੇਨ ਕੁਤẖ ਕ੍ਵ ਵਾ
ਜੇ ਕਾਰਣ, ਜਾਂ ਬੀਜ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਝੂਠਾ ਦੋਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ?
ਜਗਦ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਨੋਚਿਤਮ੍ । ਸਾਰ੍षਪੇ ਕਣਕੇ ਮੇਰੁਰ੍ ਆਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਕਲ੍ਪਨਾ
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਰਵੋਚ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰਾਈ ਜਾਂ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹੋਵੇ — ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
ਸਤਿ ਬੀਜੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਦृष੍ਟਯਃ । ਨਿਰਾਕਾਰਸ੍ਯ ਕਿਂ ਬੀਜਂ ਕ੍ਵ ਜਨ੍ਯਜਨਕਕ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰਣ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਬੀਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਮਾਪੇ-ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਅਤੋ ਯਤ੍ ਪਰਮਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨੇਹ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਚ ਹੈ, ਉਹ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਹृਦਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਵਦ੍ ਇਵਾਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਭਾਸਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵਾਨਿਲੇ । ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨਾ ਨੇਹ ਕਾਸ਼੍ਚਨ ਸਨ੍ਤਿ ਨਃ
ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਥੇ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾ ਜਲੇ । ਅਨਨ੍ਯਾਤ੍ਮਮਯੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਰ੍ਗਤੇਯਂ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਵਾਦਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰੂਪਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਸ੍ ਤਤਮ੍ । ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਸਤ੍ਯਂ ਨੋਦੇਤਿ ਨ ਚ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅੰਤ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਹੈ—ਨਾ ਇਹ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਿਟਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਦੋ ਵਪੁਃ । ਯਤ੍ ਤਜ੍ ਜਗਦ੍ ਇਤੀਵੇਦਂ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਨਿਲੇ ਤੋਯੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ । ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਮ੍ ਅਨਨ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਿਲਚਲ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਵਾਦਾਰ ਹੋਣ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਸਂਵਿਨ੍ਨਭੋ ਨਨੁ ਜਗਨ੍ਨਭ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨਙ੍ਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਨਸ੍ਤਮਯੋਦਯਾਙ੍ਕਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗਭੂਤਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਤਦਨਨ੍ਯਦ੍ ਏਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਰਸ੍ਤਕਲਨੋ ऽਮ੍ਬਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰਹਿਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੈ ਨਾ ਡਿੱਗਣਾ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਤੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਚਰਾਚਰਾਃ । ਆਦਾਵ੍ ਏਵ ਹਿ ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਕਾਰਣਂ ਵਿਨਾ
ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ, ਫੜਨਾ-ਛੱਡਣਾ, ਮੋਟਾ-ਪਤਲਾ, ਚਲਦਾ-ਅਚਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਚਨਾ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ।
ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਮੂਰ੍ਤੋ ਹਿ ਚਿਦ੍ਧਾਤੁẖ ਕਾਰਣਂ ਭਵਿਤੁਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਖਾਤ੍ਮਾਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ ਸਮੂਰ੍ਤੀਨਾਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਰ੍ਵੀਰੁਹਾਮ੍ ਇਵ
ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਅਧਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ; ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਆਤਮਾ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬੀਜ ਬਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਸ੍ਵਭਾਵਮ੍ ਏਵ ਸਤਤਂ ਭਾਵਯਨ੍ ਭਾਵਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਨੁਭਵਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਹੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਸ੍ਵਾਦਯਨ੍ ਨਿਜਂ ਭਾਵਂ ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਰ੍ ਗਗਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਬਦ੍ਧਸ੍ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਾਪੇਨ ਕ੍ਸ਼ੀਵẖ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਤਯਾ ਯਥਾ
ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਆਸਮਾਨ ਵਰਗੀ ਚਿੱਤ-ਮੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਪਿ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਿਦ੍ਧੀਦਂ ਸਮਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਸਤ੍ਸਮਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਕਸਾਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲਾ।
ਚਿਨ੍ਨਭਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਨਭਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਪਯਸੀਵ ਪਯੋਦ੍ਰਵਃ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਚਤਿ ਯਤ੍ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ ਜਗਤ੍ ਕृਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਆਸਮਾਨ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦੇਤਿ ਵਿਮਲਾ ਯਥਾ । ਕਾਚਕਚ੍ਯੇਨ ਕਚਤਿ ਤਥੇਤ੍ਥਂ ਸਾਦਿਸਰ੍ਗਖੇ
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਕਾਚਕਚ੍ਯਕਚਨਂ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਗਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥੈਵ ਜਾਗ੍ਰਦਭਿਧਂ ਤਤ੍ਖਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖੇਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਹਿ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਸ਼ਬ੍ਦ੍ਯਤੇ । ਅਦ੍ਯਰਾਤ੍ਰੌ ਚਿਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਸ਼ਬ੍ਦ੍ਯਤੇ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ 'ਜਾਗਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਪਨਾ 'ਸੁਪਨਾ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ ਸਰਿਤਾਂ ਰੂਢਾਦ੍ਯਾਪਿ ਯਥਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਰਙ੍ਗਲੇਖਾ ਸृष੍ਟੀਨਾਂ ਪਦਾਰ੍ਥਰਚਨਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਿਛਲੇ ਵਹਾਅ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਵਾਰਿ ਤਰਙ੍ਗਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸਰਿਤਾਂ ਰਚਨਾਮ੍ ਇਤਾ । ਤਥਾ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਚਿਦ੍ਬੀਜਸਤ੍ਤਾਨ੍ਤਸ੍ ਸृष੍ਟਿਤਾਮ੍ ਇਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮृਤਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਨਾਸ਼ਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਤਨ੍ ਨਿਦ੍ਰਾਸੁਖਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਭੂਯਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਤਤ੍ ਸੁਖਂ ਨਵਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅੰਤਹੀਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਂਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਵੀਂ ਹੀ ਹੈ।
ਕੁਕਰ੍ਮਭ੍ਯਸ੍ ਤੁ ਚੇਦ੍ ਭੀਤਿਸ੍ ਸਾ ਸਮੇਹ ਪਰਤ੍ਰ ਚ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਤੇ ਸਮਸੁਖੇ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਮृਤਿਜਨ੍ਮਨੀ
ਜੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਲਈ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਚੈਨ ਵਾਲੀ ਹਨ।
ਮਰਨਂ ਜੀਵਿਤਂ ਵਾਸ੍ਤੁ ਸਦृਕ੍ਸ਼ੇ ਵਾਸਨੇ ਤਯੋਃ । ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤੋ ਯਸ੍ ਸੋ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਮਰਨ ਤੇ ਜੀਣਾ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਢਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਵੇਦਨਮ੍ । ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਪਾਸ੍ਤਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਸਤਿ ਚਾਸਤਿ ਸਰ੍ਗਕੇ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਭਾਵ ਦੀ ਸੂਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।